Pozbawienie praw rodzicielskich – jak się bronić?

Pozbawienie władzy rodzicielskiej a kontakty z dzieckiem

W praktyce często myli się dwie odrębne sprawy: władzę rodzicielską i kontakty z dzieckiem. Władza rodzicielska obejmuje pieczę nad osobą dziecka, zarząd jego majątkiem i wychowanie dziecka, co wynika z art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Kontakty z dzieckiem są natomiast osobnym prawem i obowiązkiem rodzica oraz dziecka, niezależnym od władzy rodzicielskiej, zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Oznacza to, że nawet jeżeli przeciwko rodzicowi toczy się sprawa o pozbawienie władzy rodzicielskiej, rodzic może i powinien osobno domagać się uregulowania kontaktów. Sąd rozpoznający wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej nie musi automatycznie ustalać szczegółowego harmonogramu spotkań. Jeżeli rodzic chce konkretnych terminów spotkań, rozmów telefonicznych, wideorozmów albo kontaktów wakacyjnych, powinien złożyć odrębny wniosek o uregulowanie kontaktów.

W sprawie, w której drugi rodzic zarzuca nadużywanie alkoholu, brak zainteresowania dzieckiem albo niewykonywanie obowiązków, najważniejsze jest oddzielenie faktów od twierdzeń. Samo twierdzenie matki lub ojca nie przesądza o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Sąd ocenia dowody, dobro dziecka i rzeczywiste zachowanie rodzica.

Kiedy sąd może pozbawić rodzica władzy rodzicielskiej?

Podstawą prawną pozbawienia władzy rodzicielskiej jest art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy pozbawia rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej,
• rodzice w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej może dotyczyć obojga rodziców albo tylko jednego z nich. Wynika to wprost z art. 111 § 1 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Trwałą przeszkodą może być na przykład długotrwała niemożność sprawowania pieczy nad dzieckiem, jeżeli ma charakter trwały i realnie uniemożliwia wykonywanie władzy rodzicielskiej. Nadużywanie władzy rodzicielskiej może polegać między innymi na stosowaniu przemocy, wykorzystywaniu dziecka, rażącym naruszaniu jego dobra albo podejmowaniu decyzji oczywiście sprzecznych z jego bezpieczeństwem. Rażące zaniedbywanie obowiązków to zachowania poważne, uporczywe i zawinione, na przykład całkowity brak zainteresowania dzieckiem połączony z uchylaniem się od alimentów, narażanie dziecka na niebezpieczeństwo albo poważne zaniedbania opiekuńcze.

Nie każdy błąd wychowawczy, konflikt z drugim rodzicem albo rzadszy kontakt z dzieckiem uzasadnia pozbawienie władzy rodzicielskiej. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, ale nie zachodzą przesłanki z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sąd może zastosować łagodniejsze środki z art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować ich do specjalistów, ustanowić nadzór kuratora albo ograniczyć władzę rodzicielską.

Jak bronić się przed pozbawieniem władzy rodzicielskiej?

Rodzic, wobec którego złożono wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej, powinien złożyć pisemną odpowiedź na wniosek i zażądać oddalenia wniosku, jeżeli nie zgadza się z zarzutami. W piśmie należy odnieść się do konkretnych twierdzeń drugiego rodzica, a nie poprzestać na ogólnym zaprzeczeniu.

W postępowaniu cywilnym ciężar udowodnienia faktu spoczywa zasadniczo na osobie, która z faktu wywodzi skutki prawne, co wynika z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Z kolei art. 232 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. W sprawach rodzinnych sąd może także działać z urzędu, ale nie warto liczyć wyłącznie na inicjatywę sądu.

W odpowiedzi na wniosek warto przedstawić dowody na to, że rodzic:

• płaci alimenty albo dobrowolnie przekazuje środki na dziecko,
• utrzymywał lub próbował utrzymywać kontakty z dzieckiem,
• interesuje się zdrowiem, edukacją i codziennymi potrzebami dziecka,
• nie nadużywa alkoholu ani nie stwarza zagrożenia dla dziecka, jeżeli taki zarzut został podniesiony,
• napotyka przeszkody w kontaktach z winy drugiego rodzica.

Dowodami mogą być potwierdzenia przelewów alimentacyjnych, wiadomości SMS i e-mail, wydruki komunikatorów, nagrania tylko wtedy, gdy ich wykorzystanie jest dopuszczalne w konkretnym stanie faktycznym, zaświadczenia o terapii lub abstynencji, zeznania świadków, opinie szkoły, przedszkola, lekarza, psychologa albo dokumenty z interwencji Policji. Jeżeli pojawia się zarzut alkoholowy, przydatne mogą być wyniki badań, zaświadczenie z poradni leczenia uzależnień albo dowody zaprzeczające sytuacjom opisywanym przez drugiego rodzica.

Jeżeli drugi rodzic uniemożliwia kontakty, trzeba to wyraźnie wykazać. Brak spotkań nie zawsze oznacza brak zainteresowania dzieckiem. Sąd powinien odróżnić dobrowolne porzucenie dziecka od sytuacji, w której rodzic chce uczestniczyć w życiu dziecka, ale jest blokowany.

Jak złożyć wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem?

Wniosek o kontakty składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Właściwość sądu opiekuńczego określa art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu. W sprawach o kontakty chodzi w praktyce o miejsce zamieszkania albo pobytu dziecka.

We wniosku należy precyzyjnie opisać, jak mają wyglądać kontakty. Ogólne żądanie typu „proszę o umożliwienie kontaktów” jest zwykle niewystarczające. Art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu oraz bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji i korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość.

Praktyczny wniosek może obejmować na przykład:

• spotkania w co drugi weekend od piątku po zajęciach szkolnych do niedzieli wieczorem,
• jedno popołudnie w tygodniu,
• naprzemienne święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy,
• część ferii zimowych i wakacji,
• rozmowy telefoniczne albo wideorozmowy w określone dni i godziny,
• sposób odbioru i odprowadzania dziecka.

Jeżeli relacja z dzieckiem została przerwana na dłuższy czas, czasem bezpieczniej jest zaproponować kontakty stopniowe, na przykład początkowo krótsze spotkania, a potem weekendy i wakacje. Jeżeli drugi rodzic stawia zarzuty dotyczące bezpieczeństwa dziecka, można rozważyć przejściowo kontakty w obecności kuratora, psychologa albo zaufanej osoby, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście służy to odbudowaniu relacji i dobru dziecka.

Czy można żądać kontaktów już na czas trwania sprawy?

Tak. Jeżeli postępowanie może potrwać kilka miesięcy, warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy. Podstawą zabezpieczenia jest art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd można żądać udzielenia zabezpieczenia. Sposób zabezpieczenia w sprawach niepieniężnych sąd określa na podstawie art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

We wniosku o zabezpieczenie trzeba uprawdopodobnić, że brak bieżących kontaktów szkodzi relacji rodzica z dzieckiem albo może prowadzić do dalszego oddalania dziecka od rodzica. Trzeba też zaproponować konkretny, wykonalny harmonogram kontaktów na czas sprawy.

Co grozi za utrudnianie kontaktów?

Jeżeli kontakty zostały ustalone orzeczeniem sądu, ugodą zawartą przed sądem albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd, a drugi rodzic nadal je utrudnia, można skorzystać z procedury z art. 598¹⁵ i następnych Kodeksu postępowania cywilnego. Najpierw sąd może zagrozić osobie naruszającej obowiązki nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie. Jeżeli naruszenia trwają, sąd może następnie nakazać zapłatę określonej kwoty.

Ta procedura nie zastępuje wniosku o ustalenie kontaktów. Najpierw trzeba mieć wykonalne rozstrzygnięcie albo zatwierdzoną ugodę, z której jasno wynika, kiedy i jak kontakty mają się odbywać.

Co powinno znaleźć się w odpowiedzi na wniosek o pozbawienie władzy?

Czy sąd może przywrócić władzę rodzicielską?

Tak. Jeżeli ustaną przyczyny, które były podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy może władzę rodzicielską przywrócić. Wynika to z art. 111 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przykładowo znaczenie może mieć trwała poprawa sytuacji rodzica, podjęcie leczenia, ustabilizowanie warunków życiowych, odbudowanie relacji z dzieckiem albo wykazanie, że wcześniejsza przeszkoda już nie istnieje.

Przywrócenie władzy rodzicielskiej nie następuje automatycznie. Rodzic musi złożyć odpowiedni wniosek i wykazać, że obecnie wykonywanie władzy rodzicielskiej będzie zgodne z dobrem dziecka.

FAQ

Źródła

• Art. 87, art. 95 § 1, art. 96 § 1, art. 109 § 1 i § 2, art. 111 § 1 i § 2, art. 113 § 1, art. 113¹ § 1, art. 113², art. 113³ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 216¹ § 1 i § 2, art. 232, art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 755 § 1, art. 598¹⁵ i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.