Pozbawienie władzy rodzicielskiej ojca mieszkającego za granicą

Kiedy polski sąd może rozpoznać sprawę, jeżeli ojciec mieszka w Niemczech?

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, gdzie dziecko ma zwykły pobyt, czyli gdzie faktycznie koncentruje się jego codzienne życie: dom, opieka, przedszkole lub żłobek, lekarz, rodzina i środowisko. Jeżeli dziecko urodziło się, mieszka i wychowuje w Polsce, a centrum jego życia znajduje się w Polsce, sprawę dotyczącą władzy rodzicielskiej zasadniczo może rozpoznać sąd polski.

Podstawą jest art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę. Przepis ten stanowi, że w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko ma zwykły pobyt w chwili wniesienia sprawy do sądu.

Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 zastąpiło stosowane wcześniej rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003. Dlatego w aktualnych sprawach rodzinnych z elementem unijnym, w tym z ojcem mieszkającym w Niemczech, należy odwoływać się do rozporządzenia 2019/1111.

Właściwy miejscowo będzie sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, ustalany według miejsca zamieszkania dziecka, a w braku miejsca zamieszkania według miejsca jego pobytu. Wynika to z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Władza rodzicielska a kontakty z dzieckiem

Władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem to dwie różne instytucje. Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowywania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Wynika to z art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli ojciec uznał dziecko, jest jego prawnym ojcem. Z art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, chyba że sąd orzekł inaczej albo zachodzą szczególne podstawy ustawowe.

Kontakty z dzieckiem są odrębne od władzy rodzicielskiej. Art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Zgodnie z art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kontakty obejmują między innymi przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz korzystanie ze środków komunikacji elektronicznej.

Oznacza to, że sąd może pozbawić ojca władzy rodzicielskiej, ale nie zawsze automatycznie zakaże mu kontaktów. Jeżeli kontakty z ojcem poważnie zagrażają dobru dziecka albo je naruszają, można żądać także zakazu utrzymywania kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli zagrożenie jest mniejsze, sąd może kontakty ograniczyć na podstawie art. 113² § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład przez ustalenie kontaktów w obecności matki, kuratora albo tylko w formie zdalnej.

Kiedy sąd pozbawia ojca władzy rodzicielskiej?

Podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej jest art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także wobec jednego z rodziców. Osobno omawiamy sytuację, w której wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej jest wiązany z długotrwałym niepłaceniem alimentów przez ojca dziecka.

W praktyce w sprawie przeciwko ojcu mieszkającemu za granicą najczęściej analizuje się trzy grupy okoliczności:

• trwałą przeszkodę w wykonywaniu władzy rodzicielskiej, na przykład długotrwały brak realnej możliwości zajmowania się dzieckiem, ale sama emigracja nie oznacza automatycznie trwałej przeszkody;
• rażące zaniedbywanie obowiązków, na przykład wieloletni brak kontaktu, brak zainteresowania zdrowiem i edukacją dziecka, brak udziału w decyzjach dotyczących dziecka, brak wsparcia finansowego;
• nadużywanie władzy rodzicielskiej, na przykład groźby, przemoc, próby zastraszania matki, podejmowanie działań sprzecznych z dobrem dziecka albo ryzyko bezprawnego wywiezienia dziecka.

Choroba psychiczna ojca sama w sobie nie przesądza jeszcze o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Znaczenie ma to, czy stan zdrowia ojca wpływa na bezpieczeństwo dziecka, zdolność sprawowania opieki, przewidywalność zachowania oraz możliwość podejmowania odpowiedzialnych decyzji. Jeżeli istnieją dokumenty medyczne z zagranicy, warto wskazać je we wniosku, ale sąd będzie oceniał przede wszystkim wpływ tych okoliczności na dobro dziecka.

Najważniejszą zasadą jest dobro dziecka. Wynika ona z wielu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności z art. 95 § 3, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Pozbawienie, ograniczenie czy zawieszenie władzy rodzicielskiej?

Nie w każdej sprawie sąd od razu pozbawia rodzica władzy rodzicielskiej. Jeżeli sytuacja nie spełnia ostrych przesłanek z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sąd może zastosować łagodniejsze środki.

Jak przygotować wniosek do sądu rodzinnego?

Sprawa o pozbawienie władzy rodzicielskiej toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Nie składa się pozwu, lecz wniosek. Wynika to z art. 506 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z przepisami o sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego.

We wniosku należy wskazać:

• sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka zgodnie z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego;
• dane matki jako wnioskodawczyni oraz dane ojca jako uczestnika postępowania, w tym jego adres w Niemczech, jeżeli jest znany;
• dane dziecka, w tym numer PESEL, jeżeli został nadany;
• żądanie pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• ewentualne dodatkowe żądanie zakazu kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo ograniczenia kontaktów na podstawie art. 113² § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania, jeżeli istnieje pilna potrzeba ochrony dziecka, na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego;
• uzasadnienie opisujące fakty: brak opieki, brak zainteresowania, niełożenie na dziecko, groźby, przemoc, obraźliwe wiadomości, ryzyko wywiezienia dziecka lub inne okoliczności istotne dla dobra dziecka;
• wnioski dowodowe.

Postanowienie w sprawie pozbawienia władzy rodzicielskiej może zostać wydane po przeprowadzeniu rozprawy. Wynika to z art. 579 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może też wysłuchać osoby bliskie dziecku, a jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, może wysłuchać dziecko poza salą posiedzeń sądowych, zgodnie z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie dowody warto dołączyć?

W sprawach rodzinnych sąd ocenia całość sytuacji dziecka. Im bardziej konkretne i uporządkowane dowody, tym łatwiej wykazać, że zachowanie ojca spełnia przesłanki z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Warto przygotować zwłaszcza:

• odpis zupełny aktu urodzenia dziecka;
• dokument potwierdzający uznanie ojcostwa, jeżeli nie wynika wystarczająco jasno z aktu urodzenia;
• wydruki SMS, wiadomości z komunikatorów, e-maili, historię połączeń oraz nagrania, jeżeli zostały uzyskane legalnie;
• potwierdzenia braku płatności alimentów albo dowody nieregularnego przekazywania pieniędzy;
• zaświadczenia ze żłobka, przedszkola, szkoły, od lekarza lub psychologa wskazujące, kto faktycznie zajmuje się dzieckiem;
• zeznania świadków, na przykład dziadków, sąsiadów, opiekunów dziecka, którzy mogą potwierdzić brak udziału ojca w życiu dziecka;
• dokumenty z policji, prokuratury lub sądu dotyczące przemocy, gróźb, nękania albo wcześniejszych interwencji;
• dokumentację medyczną dotyczącą ojca, jeżeli jest dostępna legalnie i ma znaczenie dla bezpieczeństwa dziecka.

Jeżeli dokumenty znajdują się w Anglii, Niemczech albo innym państwie, można wskazać we wniosku, gdzie się znajdują, czego dotyczą i dlaczego są istotne. W sprawach cywilnych między państwami Unii Europejskiej zastosowanie może mieć rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych. Sąd może korzystać z mechanizmów współpracy sądowej, choć w praktyce może to wydłużyć postępowanie.

Jeżeli ojciec mieszka w Niemczech, sąd będzie musiał doręczyć mu odpis wniosku i pisma procesowe. Doręczenia między państwami Unii Europejskiej reguluje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 z dnia 25 listopada 2020 r. dotyczące doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych. Z art. 12 tego rozporządzenia wynika prawo odmowy przyjęcia dokumentu, jeżeli nie jest sporządzony w języku zrozumiałym dla adresata albo w języku urzędowym państwa doręczenia. W praktyce sąd może więc zażądać tłumaczenia na język niemiecki.

Opłata od wniosku i przebieg sprawy

Od wniosku w sprawie niemajątkowej z zakresu prawa rodzinnego, jeżeli przepis szczególny nie przewiduje innej opłaty, pobiera się opłatę stałą 100 zł. Podstawą jest art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W praktyce opłata 100 zł dotyczy między innymi wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Jeżeli wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą jest art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do takiego wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Sąd może zarządzić wywiad środowiskowy w miejscu pobytu dziecka. Podstawą jest art. 570¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Może także dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeżeli potrzebna jest ocena psychologiczna lub pedagogiczna relacji dziecka z rodzicami.

Jeżeli sprawa jest pilna, na przykład istnieje ryzyko porwania dziecka, przemocy albo nagłego przyjazdu ojca i odebrania dziecka, we wniosku warto zawrzeć żądanie zabezpieczenia. Na podstawie art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może na czas procesu uregulować sposób kontaktów, zakazać zabierania dziecka poza miejsce pobytu albo w inny sposób zabezpieczyć dobro dziecka.

Alimenty od ojca mieszkającego w Niemczech

Pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej nie uchyla obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli dziecko mieszka w Polsce, sprawę alimentacyjną przeciwko ojcu mieszkającemu w Niemczech co do zasady można wnieść w Polsce. Podstawą jest art. 3 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych. Przepis ten wskazuje sąd miejsca, w którym wierzyciel alimentacyjny, czyli dziecko, ma zwykły pobyt.

Osoba dochodząca alimentów jest zwolniona od kosztów sądowych. Wynika to z art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli ojciec nie płaci zasądzonych alimentów, możliwe jest prowadzenie egzekucji także za granicą z wykorzystaniem mechanizmów rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009.

Groźby, nękanie i przemoc ze strony ojca

Jeżeli ojciec kieruje groźby, obraża matkę, nęka telefonami lub wiadomościami, a wcześniej stosował przemoc, sprawa może mieć także wymiar karny. Takie okoliczności mogą być jednocześnie dowodami w sprawie rodzinnej, ponieważ pokazują ryzyko dla dziecka i matki.

Groźba karalna jest uregulowana w art. 190 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Przepis obejmuje grożenie innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę albo szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Zgodnie z art. 190 § 2 Kodeksu karnego ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Jeżeli ojciec uporczywie nęka matkę telefonami, SMS-ami, komunikatorami albo innymi działaniami, zastosowanie może mieć art. 190a § 1 Kodeksu karnego, czyli przestępstwo uporczywego nękania. Przepis ten obejmuje zachowanie wzbudzające u pokrzywdzonego uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszające jego prywatność.

Jeżeli ojciec stosował przemoc fizyczną lub psychiczną wobec osoby najbliższej, znaczenie może mieć art. 207 § 1 Kodeksu karnego dotyczący znęcania się. Jeżeli natomiast stosował przemoc lub groźbę bezprawną w celu zmuszenia matki do określonego działania, zaniechania albo znoszenia, podstawą może być art. 191 § 1 Kodeksu karnego.

Niealimentacja jest obecnie uregulowana w art. 209 § 1 Kodeksu karnego. Odpowiedzialność karna może powstać, gdy łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych albo opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej trzy miesiące. Surowsza odpowiedzialność z art. 209 § 1a Kodeksu karnego dotyczy sytuacji, gdy sprawca naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Naruszenie dóbr osobistych matki

Obraźliwe wiadomości, poniżanie, uporczywe naruszanie prywatności i bezpodstawne oskarżenia mogą naruszać dobra osobiste. Ochronę dóbr osobistych przewiduje art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. W zależności od sytuacji można żądać między innymi zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, zapłaty zadośćuczynienia albo odpowiedniej sumy na cel społeczny. Podstawę roszczenia o zadośćuczynienie stanowi art. 448 Kodeksu cywilnego.

Sprawa o naruszenie dóbr osobistych jest jednak odrębna od sprawy rodzinnej. Nie zastępuje wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej, ale może być rozważana równolegle, zwłaszcza gdy zachowanie ojca jest długotrwałe i udokumentowane.

FAQ

Czy ojca mieszkającego w Niemczech można pozbawić władzy rodzicielskiej w Polsce?

Tak, jeżeli dziecko ma zwykły pobyt w Polsce. Jurysdykcję polskiego sądu uzasadnia wtedy art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111. Właściwy będzie sąd rejonowy rodzinny według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka, zgodnie z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy brak kontaktu z dzieckiem wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Może wystarczyć, jeżeli jest długotrwały, zawiniony i oznacza rażące zaniedbywanie obowiązków wobec dziecka. Podstawą jest art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd ocenia jednak całokształt sprawy, w tym przyczyny braku kontaktu i wpływ zachowania ojca na dziecko.

Czy choroba psychiczna ojca automatycznie odbiera mu władzę rodzicielską?

Nie. Choroba sama w sobie nie jest automatyczną podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej. Trzeba wykazać, że stan ojca powoduje trwałą przeszkodę w wykonywaniu władzy, nadużywanie władzy albo rażące zaniedbywanie obowiązków wobec dziecka w rozumieniu art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy po pozbawieniu władzy rodzicielskiej ojciec nadal musi płacić alimenty?

Tak. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie znosi obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek rodziców utrzymywania dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wysokość alimentów ustala się według art. 135 § 1 tego Kodeksu.

Czy można jednocześnie żądać zakazu kontaktów ojca z dzieckiem?

Tak, ale trzeba wykazać dodatkową przesłankę. Zakaz kontaktów jest możliwy, gdy kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka albo je naruszają. Wynika to z art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli zagrożenie jest mniejsze, sąd może kontakty ograniczyć na podstawie art. 113² § 1 i § 2 tego Kodeksu.

Czy trzeba znać adres ojca za granicą?

Znajomość aktualnego adresu ojca bardzo ułatwia sprawę, ponieważ sąd musi doręczyć mu pisma procesowe. Doręczenia w Unii Europejskiej reguluje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784. Jeżeli adres nie jest znany, trzeba wykazać, jakie działania podjęto w celu jego ustalenia.

Źródła

• Art. 93 § 1, art. 95 § 1 i § 3, art. 109 § 1 i § 2, art. 110 § 1, art. 111 § 1, art. 113 § 1 i § 2, art. 113² § 1 i § 2, art. 113³, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 506, art. 569 § 1, art. 570¹ § 1, art. 576 § 2, art. 579, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 pkt 1, art. 96 ust. 1 pkt 2, art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.
• Art. 3 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych.
• Art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 z dnia 25 listopada 2020 r. dotyczącego doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1783 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych.
• Art. 190 § 1 i § 2, art. 190a § 1, art. 191 § 1, art. 207 § 1, art. 209 § 1 i § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Art. 23, art. 24, art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.