Uporządkowanie spraw spadkowych po mamie – krok po kroku

Od czego zacząć po śmierci mamy?

Jeżeli mama zmarła bez testamentu, najpierw trzeba ustalić, kto należy do kręgu spadkobierców ustawowych. W opisanej sytuacji będą to co do zasady: mąż zmarłej oraz jej dzieci, czyli Państwa ojciec, brat, siostra i Pan/Pani. Wynika to z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Przy czwórce spadkobierców ustawowych po mamie udziały będą więc najczęściej wyglądały następująco: ojciec 1/4, każde z trojga dzieci po 1/4. Taki podział dotyczy jednak tylko sytuacji typowej. Jeżeli któreś z dzieci zmarło wcześniej, odrzuciło spadek albo zostało uznane za niegodne dziedziczenia, układ udziałów może wyglądać inaczej.

Następny krok to ustalenie, czy spadek ma być przyjęty, czy odrzucony. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy zmarła mogła pozostawić długi, niespłacone kredyty, zaległości podatkowe albo nieuregulowane rachunki.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku – termin 6 miesięcy

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W praktyce przy dziedziczeniu ustawowym będzie to zwykle dzień, w którym dana osoba dowiedziała się o śmierci mamy.

Bardzo ważna zmiana, która obowiązuje już od kilku lat i nadal jest aktualna: zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w tym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że odpowiedzialność za długi spadkowe jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie jest więc prawdą, że po 6 miesiącach spadek jest zawsze przyjęty „zwyczajnie” bez ograniczeń.

Przyjęcie spadku może nastąpić:

• wprost – bez ograniczenia odpowiedzialności za długi,
• z dobrodziejstwem inwentarza – z ograniczeniem odpowiedzialności,
• albo przez odrzucenie spadku.

Podstawę stanowi art. 1012 Kodeksu cywilnego.

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Jeżeli w rodzinie istnieją wątpliwości co do długów po mamie, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest dokładne sprawdzenie stanu majątku i zobowiązań przed upływem 6-miesięcznego terminu.

Sąd czy notariusz – co wybrać?

Aby formalnie potwierdzić, kto odziedziczył spadek po mamie, można skorzystać z jednej z dwóch dróg:

• złożyć do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku,
• albo udać się do notariusza w celu sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Podstawą są art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisy ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie dotyczące aktu poświadczenia dziedziczenia.

W sądzie sprawa bywa tańsza w zakresie opłat urzędowych, ale zwykle trwa dłużej. U notariusza formalności można załatwić szybciej, jednak tylko wtedy, gdy nie ma sporu między spadkobiercami i wszyscy wymagani uczestnicy mogą się stawić. Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli istnieje spór co do kręgu spadkobierców albo co do testamentu.

Z kolei zgodnie z art. 1026 Kodeksu cywilnego stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

To oznacza, że jeśli wszyscy spadkobiercy złożą wcześniej odpowiednie oświadczenia, nie trzeba czekać pełnych 6 miesięcy na przeprowadzenie formalnego potwierdzenia dziedziczenia.

Po formalnym potwierdzeniu dziedziczenia często pojawiają się też bieżące sprawy po zmarłym. Osobno wyjaśniamy odbiór korespondencji osoby zmarłej przez spadkobiercę i związane z tym ograniczenia.

Jakie dokumenty przygotować?

W typowej sprawie spadkowej po mamie potrzebne będą przede wszystkim:

• odpis skrócony aktu zgonu mamy,
• odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców – zwykle akty urodzenia dzieci, a jeśli córka zmieniła nazwisko po ślubie, także jej akt małżeństwa,
• dane dotyczące ostatniego miejsca zamieszkania zmarłej,
• ewentualny testament – jeśli jednak został odnaleziony,
• dokumenty dotyczące majątku, np. numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, umowy, zaświadczenia bankowe, dokumenty pojazdu.

Jeżeli od razu planowany jest także dział spadku obejmujący nieruchomość, potrzebne będą dodatkowo dokumenty pozwalające ustalić skład i wartość majątku. W sądzie może być konieczne wskazanie propozycji podziału, a przy sporze także dowody dotyczące nakładów, spłat lub sposobu korzystania z majątku.

Czy można od razu zrobić dział spadku?

Tak. Po ustaleniu, kto jest spadkobiercą, można przejść do działu spadku, czyli do przyznania konkretnych składników konkretnym osobom. Sama informacja, że każdy odziedziczył po 1/4, nie rozwiązuje jeszcze praktycznych problemów. Nadal powstaje bowiem wspólność majątku spadkowego między spadkobiercami.

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy pomiędzy spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu wydanego na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Jeżeli wszyscy są zgodni, dział można przeprowadzić umownie. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego – art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Gdy zgody nie ma, pozostaje postępowanie sądowe.

W praktyce po śmierci jednego z rodziców często pojawia się potrzeba pozostawienia mieszkania lub domu do dyspozycji owdowiałego ojca. Można to rozwiązać na kilka sposobów, zależnie od sytuacji rodzinnej i majątkowej, np. przez:

• pozostawienie współwłasności na pewien czas,
• dział spadku ze spłatą na rzecz dzieci,
• ustanowienie odpowiednich praw do korzystania z nieruchomości,
• odrębne porozumienia rodzinne, jeśli są bezpieczne i zgodne z prawem.

Jeżeli między spadkobiercami nie ma zgody co do podziału domu, mieszkania albo oszczędności, pomocna będzie także szersza analiza, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Podatek od spadku po mamie – kiedy nie trzeba płacić?

Dzieci i małżonek należą do tzw. grupy zerowej i mogą skorzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Podstawę stanowi art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Zgodnie z tym przepisem zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy. W przypadku dziedziczenia termin ten biegnie od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

W praktyce oznacza to, że po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia należy złożyć formularz SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Jeżeli termin zostanie przekroczony, zwolnienie może przepaść i urząd skarbowy może naliczyć podatek według zasad dla I grupy podatkowej.

Wyjątki i szczegóły zależą od stanu faktycznego. Przykładowo inne zasady mogą mieć znaczenie przy późniejszym ujawnieniu majątku albo przy sporze co do daty, od której podatnik dowiedział się o nabyciu.

Czy ojciec może dalej mieszkać w domu lub mieszkaniu?

Samo otwarcie spadku nie pozbawia ojca możliwości dalszego zamieszkiwania w lokalu, ale formalnie znaczenie ma to, jaki był status nieruchomości przed śmiercią mamy. Trzeba odróżnić co najmniej trzy sytuacje:

• nieruchomość należała do majątku wspólnego małżonków,
• nieruchomość należała wyłącznie do mamy,
• ojciec miał już odrębny udział lub inne prawo do lokalu.

Jeżeli mieszkanie lub dom wchodziły do majątku wspólnego małżonków, to do spadku po mamie wchodzi co do zasady tylko udział należący do niej, najczęściej 1/2 majątku wspólnego. Druga połowa nadal należy do ojca jako współmałżonka. To bardzo istotne, bo często błędnie zakłada się, że cały dom „wchodzi do spadku”.

Jeżeli potrzebne jest szybkie uporządkowanie korzystania z nieruchomości, można to uwzględnić w umowie działowej albo we wniosku o dział spadku. Przy braku zgody między spadkobiercami konieczna może być bardziej szczegółowa analiza uprawnień każdego z nich.

Najczęstsze błędy po śmierci rodzica

• brak sprawdzenia, czy zmarła pozostawiła długi,
• przekonanie, że po 6 miesiącach spadek zawsze przyjmuje się bez ograniczeń,
• niezłożenie formularza SD-Z2 w terminie i utrata zwolnienia podatkowego,
• mylenie stwierdzenia nabycia spadku z działem spadku,
• pomijanie tego, że do spadku po zmarłym małżonku zwykle nie wchodzi całość majątku wspólnego.

FAQ

Czy wszyscy spadkobiercy muszą iść razem do notariusza?

Tak, przy akcie poświadczenia dziedziczenia zasadniczo muszą uczestniczyć wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Przy postępowaniu sądowym nie zawsze jest konieczna jednoczesna obecność wszystkich na jednej czynności.

Czy po 6 miesiącach od śmierci mamy nic nie trzeba robić?

Nie. Brak oświadczenia powoduje co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ale nadal trzeba formalnie potwierdzić dziedziczenie w sądzie albo u notariusza, a następnie dopilnować spraw podatkowych i majątkowych.

Czy trzeba płacić podatek od spadku po mamie?

Najbliższa rodzina zwykle może skorzystać ze zwolnienia z podatku, ale pod warunkiem dochowania wymogów z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, w tym zgłoszenia nabycia w terminie 6 miesięcy.

Czy stwierdzenie nabycia spadku załatwia podział majątku?

Nie. Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia jedynie potwierdza, kto i w jakim udziale dziedziczy. Dopiero dział spadku rozstrzyga, komu przypadną konkretne rzeczy, np. mieszkanie, działka czy oszczędności.

Czy można zrobić dział spadku bez zgody rodzeństwa?

Tak, ale wtedy nie w formie umowy. W razie braku zgody którykolwiek spadkobierca może wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku na podstawie art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 931 § 1, art. 1012, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1025 § 1, art. 1026, art. 1037 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn