Postępowanie spadkowe w Niemczech – odrzucenie spadku krok po kroku

W opisanej sytuacji najpierw trzeba oddzielić dwie kwestie: jakie prawo reguluje dziedziczenie oraz w jakiej formie i w jakim terminie można odrzucić spadek. To właśnie od tego zależy, czy wystarczy działanie w Polsce, czy potrzebne będą czynności wobec niemieckiego sądu spadku.

Jak ustalić, czy stosuje się prawo niemieckie czy polskie?

Obecnie punkt wyjścia stanowi art. 21 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Zgodnie z tym przepisem prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Jeżeli więc ojciec od wielu lat mieszkał na stałe w Niemczech, to najczęściej właśnie prawo niemieckie będzie właściwe dla dziedziczenia, nawet jeżeli miał obywatelstwo polskie. Wyjątek może wynikać z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli spadkodawca skutecznie dokonał wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiadał w chwili wyboru lub śmierci. W praktyce taki wybór bywa zawarty np. w testamencie.

To ważna zmiana względem starszych opracowań opartych głównie na obywatelstwie spadkodawcy. Dziś w pierwszej kolejności bada się ostatni zwykły pobyt, a nie samo obywatelstwo.

Który sąd jest właściwy w sprawie spadkowej?

Zasadę jurysdykcji określa art. 4 rozporządzenia nr 650/2012. Sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, są co do zasady właściwe do orzekania w sprawach dotyczących ogółu spadku. Jeśli więc ojciec miał zwykły pobyt w Niemczech, postępowanie spadkowe zwykle będzie prowadzone tam.

W praktyce nie oznacza to jednak, że każdy dokument trzeba osobiście składać w Niemczech. Część oświadczeń można przygotować w Polsce, ale tylko wtedy, gdy ich forma będzie skuteczna według przepisów właściwych dla danej czynności i zostanie zaakceptowana przez właściwy organ niemiecki.

Jaki jest termin na odrzucenie spadku według prawa niemieckiego?

Jeżeli do dziedziczenia stosuje się prawo niemieckie, kluczowe znaczenie ma § 1944 ust. 1–3 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB).

Zgodnie z § 1944 ust. 1 BGB odrzucenie spadku może nastąpić tylko w terminie 6 tygodni. Z kolei § 1944 ust. 2 BGB stanowi, że termin biegnie od chwili, gdy spadkobierca dowiedział się o powołaniu do spadku i o podstawie tego powołania. Jeżeli powołanie wynika z rozrządzenia na wypadek śmierci, termin nie biegnie przed ogłoszeniem tego rozrządzenia przez sąd spadku.

Bardzo ważny jest § 1944 ust. 3 BGB. Zgodnie z nim termin wynosi 6 miesięcy, jeżeli:

• spadkodawca miał ostatnie miejsce zamieszkania wyłącznie za granicą, albo
• spadkobierca przebywał za granicą w chwili rozpoczęcia biegu terminu.

W sprawach polsko-niemieckich właśnie ten dłuższy termin pojawia się często. Nie można jednak zakładać go automatycznie bez sprawdzenia konkretnego stanu faktycznego i sposobu liczenia terminu przez właściwy sąd.

Po upływie terminu bez skutecznego odrzucenia spadku działa § 1943 BGB: spadku nie można już odrzucić, jeżeli został przyjęty albo upłynął termin do odrzucenia; wraz z upływem tego terminu spadek uważa się za przyjęty.

Czy można odrzucić spadek po ojcu mieszkającym w Niemczech bez postępowania w Niemczech?

Nie zawsze trzeba najpierw kończyć całe postępowanie spadkowe, aby złożyć samo oświadczenie o odrzuceniu spadku. Najważniejsze jest dochowanie terminu i prawidłowej formy. W prawie niemieckim reguluje to § 1945 ust. 1 BGB, zgodnie z którym odrzucenie następuje przez oświadczenie złożone wobec sądu spadku (Nachlassgericht) do protokołu albo w formie urzędowo poświadczonej.

§ 1945 ust. 3 BGB dodaje, że pełnomocnik musi dysponować urzędowo poświadczonym pełnomocnictwem, które należy dołączyć do oświadczenia albo uzupełnić w terminie do odrzucenia spadku.

W praktyce najbezpieczniejsze rozwiązania są zwykle dwa:

1. złożenie oświadczenia bezpośrednio przed właściwym niemieckim sądem spadku, albo
2. złożenie oświadczenia w formie uznawanej przez prawo niemieckie, tak aby mogło zostać skutecznie przekazane do niemieckiego Nachlassgericht.

Samo sporządzenie prywatnego pisma w Polsce nie wystarczy. Również akt notarialny lub poświadczenie podpisu sporządzone w Polsce trzeba ocenić pod kątem tego, czy będą uznane przez właściwy organ niemiecki. W sprawach transgranicznych często dochodzi jeszcze kwestia tłumaczenia przysięgłego oraz ewentualnego apostille, jeśli organ tego wymaga.

Czy dzieci również muszą odrzucić spadek?

Tak, jeżeli Pan skutecznie odrzuci spadek, do dziedziczenia mogą wejść Pana zstępni zgodnie z zasadą reprezentacji przy dziedziczeniu ustawowym. W prawie niemieckim krąg spadkobierców ustawowych pierwszego rzędu reguluje § 1924 BGB. Oznacza to, że po odrzuceniu przez dziecko spadkodawcy powołane mogą zostać jego dzieci, czyli wnuki zmarłego.

Dlatego w praktyce trzeba od razu sprawdzić, czy po Pana odrzuceniu spadku konieczne będzie również złożenie oświadczeń w imieniu dzieci.

Jeżeli dzieci są małoletnie, działają za nie przedstawiciele ustawowi. Jednak po stronie polskiej pojawia się dodatkowy wymóg zgody sądu opiekuńczego.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest właśnie taką czynnością.

W praktyce oznacza to, że rodzic chcący odrzucić spadek w imieniu dziecka powinien najpierw uzyskać zgodę sądu opiekuńczego w Polsce. Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka.

Po uzyskaniu zgody trzeba jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku za dziecko w formie wymaganej przez prawo właściwe dla spadku. Sama zgoda sądu polskiego nie zastępuje oświadczenia o odrzuceniu.

W sprawach terminowych szczególnie istotne jest pilne działanie. W zależności od konkretnego stanu faktycznego trzeba ocenić, jak liczyć termin wobec małoletniego i czy można podjąć działania zabezpieczające jeszcze przed formalnym zakończeniem postępowania opiekuńczego.

Czy można złożyć oświadczenie wcześniej, zanim sąd się odezwie?

Co do zasady tak, jeżeli spadkobierca wie już o swoim powołaniu do spadku i ma podstawę do złożenia oświadczenia. Nie trzeba biernie czekać na pierwsze pismo z sądu, jeśli wiadomo już, że termin biegnie albo zaraz zacznie biec. Trzeba jednak mieć pewność co do swojej pozycji spadkobiercy i właściwej formy oświadczenia.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustalić ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego oraz sprawdzić, czy pozostawił testament z wyborem prawa – na podstawie art. 21 i 22 rozporządzenia nr 650/2012.
2. Ustalić, który sąd lub organ w Niemczech prowadzi sprawę spadkową.
3. Sprawdzić datę, od której biegnie termin z § 1944 BGB.
4. Przygotować oświadczenie o odrzuceniu spadku w formie akceptowanej przez właściwy niemiecki organ.
5. Jeżeli w grę wchodzą małoletnie dzieci – niezwłocznie złożyć w Polsce wniosek o zgodę sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 K.r.o.
6. Zadbać o tłumaczenia i ewentualne dodatkowe wymogi formalne wymagane przez organ niemiecki.

FAQ

Czy wystarczy notariusz w Polsce, aby odrzucić spadek w Niemczech?

Nie zawsze. Sam fakt sporządzenia dokumentu w Polsce nie przesądza o jego skuteczności. Oświadczenie musi odpowiadać wymaganiom uznawanym przez właściwy organ niemiecki, zwłaszcza w świetle § 1945 BGB.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku w Niemczech?

Zwykle 6 tygodni, a w niektórych sytuacjach 6 miesięcy – zgodnie z § 1944 ust. 1–3 BGB.

Czy po odrzuceniu spadku przez rodzica dzieci dziedziczą automatycznie?

Mogą zostać powołane do dziedziczenia jako dalsi zstępni. Wtedy trzeba rozważyć złożenie odrębnych oświadczeń także w ich imieniu.

Czy dla małoletniego dziecka potrzebna jest zgoda sądu?

Co do zasady tak. Wynika to z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ponieważ odrzucenie spadku przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Co jeśli termin już minął?

Zasadą jest, że po upływie terminu spadek uważa się za przyjęty (§ 1943 BGB). Ewentualne dalsze możliwości zależą od szczegółowego stanu faktycznego i wymagają indywidualnej analizy.

Źródła

• art. 4, art. 21 ust. 1, art. 22 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego
• § 1924, § 1943, § 1944 ust. 1–3, § 1945 ust. 1 i 3 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB)
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy