Kolczyk w pracy a przepisy BHP

Czy Kodeks pracy zakazuje noszenia kolczyka w pracy?

Nie. W aktualnym stanie prawnym Kodeks pracy nie zawiera przepisu, który wprost zakazywałby pracownikowi sklepu odzieżowego noszenia kolczyka pod wargą, w nosie, uchu lub w innym widocznym miejscu. Sama biżuteria nie jest więc zakazana tylko dlatego, że pracownik wykonuje pracę w handlu.

Nie oznacza to jednak, że pracownik zawsze może nosić dowolną biżuterię w czasie pracy. Trzeba odróżnić brak ustawowego zakazu od możliwości wprowadzenia przez pracodawcę konkretnych zasad dotyczących wyglądu, higieny, bezpieczeństwa lub obsługi klienta. Takie zasady muszą mieć jednak racjonalne uzasadnienie i nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa, umową o pracę ani zasadą równego traktowania.

Polecenia pracodawcy a obowiązki pracownika

Zgodnie z art. 100 § 1 Kodeksu pracy pracownik ma obowiązek wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Ta zasada wyznacza praktyczne granice poleceń pracodawcy w sklepie.

Pracownik ma również obowiązek przestrzegać regulaminu pracy, ustalonego porządku w zakładzie pracy oraz przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Art. 211 Kodeksu pracy wskazuje, że przestrzeganie przepisów i zasad BHP jest podstawowym obowiązkiem pracownika. Obejmuje to między innymi wykonywanie pracy zgodnie z przepisami i zasadami BHP oraz stosowanie się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych.

Kiedy zakaz kolczyka może być uzasadniony?

Zakaz noszenia kolczyka może być uzasadniony przede wszystkim wtedy, gdy pracodawca potrafi wykazać konkretny związek zakazu z bezpieczeństwem, higieną, organizacją pracy albo uzasadnionymi standardami obsługi klienta. W praktyce znaczenie mają stanowisko pracy, rodzaj wykonywanych czynności, kontakt z maszynami, towarem, żywnością, środkami chemicznymi, odzieżą, dziećmi lub klientami oraz ryzyko zaczepienia biżuterii o elementy wyposażenia albo towar.

W sklepie odzieżowym zakaz nie powinien być automatyczny. Inaczej ocenia się delikatny kolczyk, który nie wpływa na bezpieczeństwo pracy, a inaczej biżuterię dużą, ostrą, luźną lub tak umieszczoną, że może zaczepić się o ubrania, wieszaki, wyposażenie sklepu albo stanowić ryzyko urazu. Znaczenie może mieć również to, czy pracownik ma bezpośredni kontakt z klientami i czy pracodawca wprowadził jednolite, znane wszystkim standardy wizerunkowe.

Regulamin pracy, instrukcja BHP i ocena ryzyka

Pracodawca odpowiada za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Ma obowiązek organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki, wydawać polecenia usunięcia uchybień oraz kontrolować wykonanie tych poleceń. Dlatego w konkretnych przypadkach może uregulować sposób wykonywania pracy, odzież roboczą, środki ochrony indywidualnej, zasady higieny lub zasady wyglądu pracowników.

Takie zasady powinny wynikać z dokumentów obowiązujących w zakładzie pracy, w szczególności z regulaminu pracy, instrukcji BHP, oceny ryzyka zawodowego albo pisemnych procedur stanowiskowych. Art. 237⁴ Kodeksu pracy zobowiązuje pracodawcę do zaznajamiania pracowników z przepisami i zasadami BHP dotyczącymi wykonywanych prac oraz do wydawania szczegółowych instrukcji i wskazówek dotyczących BHP na stanowiskach pracy. Pracownik powinien potwierdzić zapoznanie się z tymi zasadami w postaci papierowej albo elektronicznej.

Jeżeli pracownik nie otrzymał żadnej instrukcji, a specjalista do spraw BHP twierdzi, że kolczyk jest zakazany, rozsądnie jest poprosić o wskazanie konkretnej podstawy: punktu instrukcji, regulaminu, oceny ryzyka albo pisemnego polecenia przełożonego. Sama ustna informacja, że coś jest „niezgodne z BHP”, bez wskazania przyczyny i podstawy, może być niewystarczająca.

Czy specjalista BHP może sam zakazać kolczyka?

Służba BHP pełni w zakładzie pracy przede wszystkim funkcje doradcze i kontrolne. Osoba prowadząca kontrolę BHP może wskazać zagrożenie, zgłosić naruszenie zasad bezpieczeństwa, zalecić zmianę organizacji pracy albo zwrócić uwagę pracownikowi. Nie oznacza to jednak, że dowolna uwaga specjalisty BHP automatycznie tworzy nowy, powszechny zakaz dla pracowników.

Ostatecznie za organizację pracy i stan BHP odpowiada pracodawca. Jeżeli zakaz ma być obowiązujący, powinien być przekazany w sposób jasny, najlepiej przez pracodawcę lub osobę upoważnioną, oraz powiązany z regulaminem, instrukcją stanowiskową albo konkretnym ryzykiem. W praktyce pracownik może więc zapytać: „Na jakiej podstawie mam obowiązek zdjąć kolczyk i czy zakaz wynika z instrukcji BHP dla mojego stanowiska?”.

Konsekwencje odmowy zdjęcia kolczyka

Jeżeli polecenie zdjęcia kolczyka jest zgodne z prawem, dotyczy pracy i ma uzasadnienie w BHP, regulaminie albo organizacji pracy, odmowa może zostać potraktowana jako naruszenie obowiązków pracowniczych. W zależności od okoliczności pracodawca może zastosować karę porządkową, na przykład upomnienie albo naganę. W sprawach BHP możliwa jest również kara pieniężna, ale tylko w granicach i na zasadach określonych w Kodeksie pracy.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której zakaz jest arbitralny, nie wynika z żadnych zasad, jest stosowany wybiórczo albo służy poniżeniu pracownika. Wtedy pracownik może kwestionować polecenie, poprosić o jego pisemne uzasadnienie, zgłosić sprawę pracodawcy, działowi kadr, społecznej inspekcji pracy, związkom zawodowym, jeżeli działają w zakładzie, albo Państwowej Inspekcji Pracy.

Kiedy polecenie może stać się szykaną?

Jednorazowe zwrócenie uwagi na wygląd pracownika zwykle nie oznacza jeszcze mobbingu. Problem może jednak powstać, gdy polecenia dotyczące kolczyka są uporczywe, poniżające, publiczne, nieproporcjonalne albo kierowane tylko do jednej osoby bez rzeczowego powodu. W takich sytuacjach warto ocenić granica między poleceniem a mobbingiem, zwłaszcza gdy działania przełożonych prowadzą do ośmieszania, izolowania lub zastraszania pracownika.

Dla oceny znaczenie ma całokształt zachowań: częstotliwość uwag, sposób ich formułowania, obecność świadków, treść regulaminu, praktyka wobec innych pracowników oraz rzeczywiste ryzyko związane z biżuterią. Warto zachowywać korespondencję, robić notatki z rozmów i prosić o przekazywanie poleceń w sposób możliwy do udokumentowania.

FAQ

Czy pracownik sklepu odzieżowego może nosić kolczyk pod wargą?

Co do zasady tak, ponieważ Kodeks pracy nie zawiera ogólnego zakazu noszenia kolczyków. Pracodawca może jednak wprowadzić ograniczenia, jeżeli są one uzasadnione BHP, organizacją pracy, regulaminem lub stanowiskową instrukcją.

Czy pracodawca musi pokazać podstawę zakazu?

Warto o to poprosić. Jeżeli zakaz ma być obowiązkiem pracowniczym, powinien wynikać z dokumentów obowiązujących w zakładzie pracy albo z konkretnego, zgodnego z prawem polecenia dotyczącego pracy.

Czy odmowa zdjęcia kolczyka może skończyć się karą?

Tak, ale przede wszystkim wtedy, gdy polecenie jest zgodne z prawem, dotyczy pracy i ma realne uzasadnienie. Jeżeli polecenie jest arbitralne lub dyskryminujące, pracownik może je kwestionować.

Czy względy wizerunkowe wystarczą do zakazu biżuterii?

Mogą mieć znaczenie, zwłaszcza przy jednolitych standardach obsługi klienta, ale nie powinny być stosowane dowolnie. Zasady powinny być jasne, proporcjonalne i jednakowe dla pracowników znajdujących się w podobnej sytuacji.

Co zrobić, gdy pracownik uważa zakaz za bezpodstawny?

Najlepiej poprosić o wskazanie podstawy zakazu, sprawdzić regulamin pracy i instrukcję BHP, a następnie wyjaśnić sprawę z przełożonym lub działem kadr. Przy uporczywym, poniżającym traktowaniu warto dokumentować sytuacje i rozważyć zgłoszenie sprawy do PIP albo konsultację prawną.

Podsumowanie

Kodeks pracy nie zakazuje wprost noszenia kolczyka pod wargą przez sprzedawcę w sklepie odzieżowym. Pracodawca może jednak wprowadzić ograniczenia dotyczące biżuterii, jeżeli mają one obiektywne uzasadnienie w BHP, ocenie ryzyka, regulaminie pracy, instrukcji stanowiskowej albo organizacji pracy.

W opisanej sytuacji warto poprosić osobę z BHP lub przełożonego o wskazanie konkretnej podstawy zakazu. Jeżeli zakaz nie wynika z żadnego dokumentu i nie ma realnego związku z bezpieczeństwem lub pracą, jego zasadność może budzić wątpliwości. Jeżeli natomiast zakaz został prawidłowo wprowadzony i jest uzasadniony, pracownik powinien się do niego zastosować.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, w szczególności art. 100, art. 104¹, art. 108, art. 207, art. 211, art. 237⁴ oraz art. 94³: tekst aktu w systemie ELI.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy: tekst aktu w systemie ELI.