Dziedziczenie po ojczymie i po matce – kto dziedziczy i w jakich częściach

Kto dziedziczy po matce, jeśli pozostawiła męża i dwoje dzieci?

W opisanej sytuacji podstawowe znaczenie ma art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności do spadku z ustawy powołane są dzieci spadkodawcy i jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli więc zmarła pozostawiła męża oraz dwoje dzieci, to każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Dotyczy to całego majątku należącego do zmarłej, w tym także mieszkania stanowiącego jej majątek osobisty, nabytego przed zawarciem drugiego małżeństwa. To, że lokal był kupiony przed ślubem, oznacza tylko, że nie wchodził do majątku wspólnego małżonków, ale po śmierci właścicielki wchodzi do spadku po niej.

Podstawą uznania mieszkania za składnik majątku osobistego jest art. 33 pkt 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do majątku osobistego małżonka należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

Czy krótki odstęp czasu między zgonami ma znaczenie?

Tak – i to kluczowe. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą. Wynika to z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc ojczym żył jeszcze po śmierci matki, nawet bardzo krótko, to stał się jej spadkobiercą i nabył udział 1/3 w jej spadku.

Ten udział nie przepada. Po śmierci ojczyma wchodzi on do jego własnego spadku i będzie dziedziczony przez osoby powołane do spadku po nim – z ustawy albo z testamentu. Jeżeli pytanie dotyczy sytuacji samego ojczyma jako spadkobiercy zmarłej żony, zasady wyjaśniamy osobno w materiale o tym, jak dziedziczy ojczym po śmierci żony.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby nie dało się ustalić, kto zmarł wcześniej, albo gdyby kilka osób zginęło jednocześnie w okolicznościach wyłączających ustalenie kolejności zgonów. Wtedy stosuje się art. 32 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym domniemywa się, że osoby te zmarły jednocześnie. W opisanym stanie faktycznym – skoro wiadomo, że ojczym zmarł dwa tygodnie później – tego przepisu się nie stosuje.

Czy dzieci zmarłej dziedziczą automatycznie po ojczymie?

Nie automatycznie. Sam fakt, że ktoś był mężem matki, nie daje jej dzieciom pierwszeństwa w dziedziczeniu po nim. Pasierb i ojczym nie są krewnymi w rozumieniu zasad zwykłego dziedziczenia ustawowego z pierwszych grup spadkowych.

Jeżeli ojczym nie miał własnych dzieci i nie zostawił testamentu, trzeba ustalić jego krąg spadkobierców według kolejnych przepisów Kodeksu cywilnego:

W praktyce oznacza to, że jeśli w chwili śmierci ojczyma nie żyła już jego żona, nie miał dzieci, to najpierw bada się, czy żyją jego rodzice. Jeśli nie – czy żyje jego rodzeństwo albo dzieci zmarłego rodzeństwa. Dopiero przy braku tych osób przechodzi się dalej.

Kiedy pasierb dziedziczy po ojczymie?

To ważna zmiana, którą warto jasno wyjaśnić. Pasierbowie mogą dziedziczyć z ustawy, ale dopiero w dalszej kolejności. Wynika to z art. 934(1) § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy oraz dzieci małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, pasierbowie dziedziczą w częściach równych.

Żeby więc dzieci zmarłej mogły dziedziczyć po ojczymie jako pasierbowie, muszą być spełnione łącznie bardzo konkretne warunki:

• ojczym nie pozostawił małżonka, dzieci, wnuków ani dalszych zstępnych,
• brak jest rodziców, rodzeństwa, zstępnych rodzeństwa, dziadków i zstępnych dziadków,
• pasierb żyje w chwili otwarcia spadku,
• żadne z rodziców pasierba nie dożyło otwarcia spadku – czyli w tym przypadku matka dzieci musiała umrzeć przed ojczymem, co akurat w opisanym stanie faktycznym nastąpiło.

Jeżeli jednak ojczym miał żyjące rodzeństwo albo dzieci zmarłego rodzeństwa, to to oni będą dziedziczyć przed pasierbami.

Co z mieszkaniem ojczyma, które „miało być przepisane” na matkę?

Samo przekonanie rodziny, że nieruchomość „miała być przekazana”, nie wywołuje skutku prawnego. Trzeba ustalić, czy doszło do ważnej czynności prawnej.

Jeżeli chodzi o przeniesienie własności nieruchomości, konieczny jest akt notarialny. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego. Jeżeli takiego aktu nie było, to co do zasady własność mieszkania ojczyma nie przeszła na matkę.

Warto więc sprawdzić:

• księgę wieczystą mieszkania ojczyma,
• akta notarialne, jeśli były sporządzane,
• czy istnieje testament notarialny albo własnoręczny,
• czy ustanowiono zapis windykacyjny w testamencie notarialnym – art. 981(1) § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli mieszkanie ojczyma nadal formalnie należało do niego w chwili śmierci, to wchodzi do spadku po ojczymie, a nie do spadku po matce.

Jak wygląda praktycznie rozliczenie dwóch spadków po sobie?

W takiej sprawie najczęściej trzeba przeprowadzić dwa odrębne postępowania spadkowe:

1. najpierw po matce,
2. następnie po ojczymie.

Można to zrobić przed sądem przez wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia – o ile nie ma sporu i wszyscy potrzebni spadkobiercy są znani oraz obecni. Podstawą są art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisy art. 95a–95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

W pierwszej sprawie ustala się, że po matce odziedziczyli: mąż 1/3, córka 1/3 i syn 1/3. W drugiej sprawie ustala się, kto dziedziczy po ojczymie – i to te osoby przejmą również jego udział 1/3 w spadku po matce.

Jeżeli w grę wchodzi mieszkanie matki, a współspadkobiercy nie mogą się porozumieć co do jego dalszych losów, kolejnym etapem może być dział spadku, ewentualnie połączony ze zniesieniem współwłasności.

Czy trzeba składać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku?

Tak, jeżeli spadkobierca chce świadomie zdecydować o swojej odpowiedzialności za ewentualne długi. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Jeżeli w tym terminie nie złoży oświadczenia, to – zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego – przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. To oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego m.in. w wykazie lub spisie inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawie, w której jedna śmierć następuje krótko po drugiej, szczególnie ważne jest pilnowanie terminów osobno dla każdego spadku.

Co, jeśli nie da się znaleźć rodziny ojczyma?

Brak wiedzy rodziny nie oznacza jeszcze, że spadkobierców nie ma. Sąd ma obowiązek ustalić krąg spadkobierców, a jeśli zachodzi potrzeba – może zarządzić ogłoszenia. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku stosuje się m.in. przepisy art. 669–679 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Dopiero gdy rzeczywiście brak spadkobierców ustawowych i testamentowych, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa, na podstawie art. 935 § 1 i § 3 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy dzieci żony zawsze dziedziczą po ojczymie?

Nie. Z ustawy dziedziczą po ojczymie dopiero w dalszej kolejności, gdy brak bliższych spadkobierców wskazanych w art. 931–934 Kodeksu cywilnego, a dodatkowo żadne z ich rodziców nie żyje w chwili śmierci ojczyma.

Czy ojczym dziedziczy po żonie mieszkanie kupione przez nią przed ślubem?

Tak. Jeżeli mieszkanie należało wyłącznie do żony, to po jej śmierci wchodzi do spadku po niej. Małżonek może dziedziczyć udział w tym mieszkaniu razem z dziećmi zmarłej.

Czy wystarczy, że ojczym „obiecał” przepisać mieszkanie?

Nie. Do przeniesienia własności nieruchomości potrzebny jest akt notarialny, zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego. Bez tego sama zapowiedź nie przenosi własności.

Czy można przeprowadzić sprawę tylko po matce, bez sprawy po ojczymie?

Można ustalić, kto dziedziczy po matce, ale jeżeli ojczym nabył udział w jej spadku, to dla pełnego uregulowania własności zwykle trzeba także ustalić spadkobierców po ojczymie.

Co, jeśli nie znamy rodziny ojczyma?

Warto złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i wskazać sądowi wszystkie znane informacje. Sąd może podejmować czynności zmierzające do ustalenia spadkobierców, a przy braku krewnych spadek może przypaść gminie albo Skarbowi Państwa.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 32, art. 158, art. 924, art. 925, art. 931, art. 932, art. 934, art. 934(1), art. 935, art. 981(1), art. 1015, art. 1025, art. 1031.
• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 33 pkt 1.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 669–679.
• Ustawa z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95a–95p.