Jak chronić siebie i dzieci przed chorym psychicznie mężem?

W opisanej sytuacji należy rozdzielić cztery kwestie: bezpieczeństwo Pani i dzieci, sprawy rodzinne dotyczące rozwodu i władzy rodzicielskiej, ochronę majątku oraz ewentualną interwencję psychiatryczną. Te działania mogą być prowadzone równolegle.

Bezpieczeństwo Pani i dzieci jest pierwsze

Jeżeli mąż staje się agresywny, grozi, niszczy rzeczy, wszczyna awantury albo swoim zachowaniem realnie zagraża domownikom, należy każdorazowo wzywać policję. Ma to znaczenie nie tylko praktyczne, ale też dowodowe w sprawie o rozwód, o władzę rodzicielską oraz o kontakty z dziećmi.

Jeżeli dochodzi do przemocy domowej, zastosowanie mają przepisy ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Policja lub Żandarmeria Wojskowa może wydać wobec sprawcy przemocy natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakaz zbliżania się do mieszkania i jego otoczenia. Podstawę stanowią art. 15aa-15ak ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji.

Jeżeli problemem jest przemoc lub silna destabilizacja życia rodzinnego, pomocne mogą być także informacje o tym, jak wygląda izolacja chorej psychicznie od rodziny w granicach prawa.

Niezależnie od tego może Pani złożyć do sądu rejonowego wniosek o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia mieszkania na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Jest to postępowanie odrębne od rozwodu i może być użyte wtedy, gdy trzeba szybko odseparować sprawcę od domowników.

Czy choroba psychiczna męża wyklucza rozwód?

Nie. Sam fakt choroby psychicznej nie zamyka drogi do rozwodu. Zgodnie z art. 56 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.

Sąd bada jednak również przeszkody rozwodowe z art. 56 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli w szczególności to, czy rozwód nie byłby sprzeczny z dobrem wspólnych małoletnich dzieci oraz z zasadami współżycia społecznego. W praktyce choroba psychiczna małżonka może mieć znaczenie przy tej ocenie, ale nie oznacza automatycznie oddalenia pozwu.

Jeżeli chce Pani poznać szerzej, jak sądy oceniają takie sprawy, zobacz również materiał: rozwód z chorym psych. małżonkiem.

W pozwie rozwodowym warto opisać nie samą diagnozę, lecz jej skutki dla życia rodzinnego: zaprzestawanie leczenia, nadużywanie alkoholu, awantury, agresję psychiczną lub fizyczną, brak przewidywalności, zagrożenie dla dzieci, brak współdziałania w rodzinie i niemożność dalszego wspólnego pożycia.

Dzieci – władza rodzicielska, miejsce pobytu, kontakty

Jeżeli zachowanie ojca zagraża dobru dzieci, może Pani żądać odpowiednich rozstrzygnięć już w pozwie rozwodowym albo wcześniej w odrębnym postępowaniu opiekuńczym. Podstawą jest przede wszystkim dobro dziecka.

Zgodnie z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Z kolei art. 95 § 3 tego kodeksu stanowi, że władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

Jeżeli ojciec nadużywa władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbuje obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy może go tej władzy pozbawić. Wynika to z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli przeszkoda ma charakter przemijający, sąd może zamiast tego władzę ograniczyć albo zawiesić – odpowiednio na podstawie art. 107, art. 109 i art. 110 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zależnie od konkretnego stanu faktycznego.

W praktyce w opisanej sytuacji najczęściej składa się wniosek o:

• ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce,
• ograniczenie albo pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej,
• zabezpieczenie tych kwestii na czas procesu,
• uregulowanie kontaktów albo ich zakazanie, gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa.

Kontakty z dzieckiem są odrębną kwestią od władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Jednak zgodnie z art. 113(3) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może ograniczyć kontakty, a na podstawie art. 113(3) w zw. z art. 113(2) i art. 113(4) – nawet ich zakazać, jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza.

Jakie dowody będą najważniejsze

W sprawach rodzinnych sama ogólna informacja, że małżonek jest chory psychicznie, zwykle nie wystarcza. Sąd ocenia konkretne zachowania i ich wpływ na rodzinę.

Najbardziej przydatne będą:

• dokumentacja leczenia psychiatrycznego,
• zaświadczenia z interwencji policji, notatki urzędowe, Niebieska Karta, jeżeli została założona,
• wiadomości SMS, e-maile, nagrania awantur – o ile zostały uzyskane zgodnie z prawem i dotyczą ochrony własnych praw,
• zeznania świadków, np. siostry męża, sąsiadów, członków rodziny, nauczycieli,
• dokumentacja dotycząca nadużywania alkoholu,
• dokumenty ze szkoły lub od psychologa dzieci, jeśli sytuacja odbija się na ich funkcjonowaniu.

Dokumenty zagraniczne w języku duńskim należy przedstawić wraz z tłumaczeniem wykonanym przez tłumacza przysięgłego. W praktyce bez takiego tłumaczenia ich wartość dowodowa będzie ograniczona.

Rozdzielność majątkowa jeszcze przed rozwodem

Jeżeli obawia się Pani działań męża zagrażających majątkowi rodziny, można wystąpić do sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej jeszcze przed rozwodem. Podstawą jest art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej.

Za ważne powody orzecznictwo i praktyka uznają m.in. trwonienie majątku, uzależnienia, brak współdziałania w zarządzie majątkiem, długotrwaczny konflikt, separację faktyczną albo takie zachowania, które narażają rodzinę na straty.

Na podstawie art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który może być ustanowiony także z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, jeżeli wyjątkowe okoliczności to uzasadniają, zwłaszcza gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu.

Dom i działka – co jest wspólne, a co osobiste

Tu kluczowe znaczenie ma dokładny stan prawny nieruchomości, a nie tylko to, kto faktycznie wyłożył pieniądze. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

Natomiast zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że darczyńca postanowił inaczej.

Jeżeli środki na budowę pochodziły z Pani darowizny od rodziców, co do zasady były to środki z Pani majątku osobistego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że cały dom jest wyłącznie Pani własnością. O własności nieruchomości rozstrzyga przede wszystkim stan księgi wieczystej i tytuł prawny do gruntu oraz sposób nabycia nieruchomości. Jeżeli nieruchomość została wpisana jako współwłasność małżonków, to przy podziale majątku albo rozliczeniach między majątkiem wspólnym a osobistym trzeba będzie wykazać nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny.

Podstawą takich rozliczeń jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Jeżeli działka należy do męża jako jego majątek osobisty i nie została skutecznie wniesiona do majątku wspólnego, to sama pozostaje jego składnikiem osobistym. Samo posiadanie upoważnienia do wniesienia działki do wspólności nie oznacza jeszcze, że doszło do zmiany własności. Tu trzeba koniecznie sprawdzić treść pełnomocnictwa, formę aktu notarialnego i stan księgi wieczystej.

Czy warto rozszerzać wspólność majątkową o działkę męża?

W obecnym stanie faktycznym nie da się odpowiedzialnie zalecić takiego kroku bez analizy dokumentów. W starszej praktyce czasem rozważano takie rozwiązanie jako element późniejszych rozliczeń, ale dziś byłaby to decyzja obarczona znacznym ryzykiem.

Rozszerzenie wspólności majątkowej wymaga umowy majątkowej małżeńskiej zawartej w formie aktu notarialnego – art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli mąż jest niestabilny, nadużywa alkoholu i nie współpracuje, podejmowanie teraz czynności, które mogłyby komplikować majątek, z reguły nie jest bezpieczne. Najczęściej praktyczniejsze jest dążenie do rozdzielności majątkowej i zabezpieczenia własnych roszczeń z tytułu nakładów.

Przymusowe leczenie psychiatryczne – kiedy jest możliwe

Osoby chorej psychicznie co do zasady nie można leczyć psychiatrycznie bez jej zgody. Wyjątki przewiduje ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 tej ustawy osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Z kolei art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje możliwość przyjęcia bez zgody także wtedy, gdy zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych bezpośrednio zagraża ona własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest chora psychicznie.

Jeżeli nie ma nagłego zagrożenia, ale osoba chora psychicznie nie leczy się i jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego albo że jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, można uruchomić tryb sądowy na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Jeżeli potrzebuje Pani informacji o tym, kto może rozpocząć taką procedurę, zobacz: przymusowe leczenie psychiatryczne bez zgody.

W sytuacji ostrej nie składa się najpierw pisma do sądu, tylko wzywa pogotowie i policję. Gdy zagrożenie nie jest nagłe, ale problem narasta, warto skonsultować, czy właściwy będzie wniosek dotyczący przyjęcia do szpitala bez zgody, czy raczej sprawa o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna. To zależy od objawów, dokumentacji medycznej i tego, czy mąż jest zdolny kierować swoim postępowaniem.

Co zrobić krok po kroku

1. Zabezpieczyć siebie i dzieci: w razie zagrożenia wzywać policję i pogotowie, dokumentować każdą interwencję.
2. Zebrać dokumenty: historię leczenia, tłumaczenia przysięgłe dokumentów duńskich, wiadomości, nagrania, dane świadków.
3. Złożyć pozew o rozwód z wnioskami dotyczącymi dzieci, alimentów, kontaktów i zabezpieczenia na czas procesu.
4. Równolegle rozważyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
5. Sprawdzić księgę wieczystą domu i działki oraz wszystkie akty notarialne, aby ocenić własność i roszczenia o nakłady.
6. Jeżeli zachowanie męża stwarza bezpośrednie zagrożenie z powodu choroby psychicznej, korzystać z trybów przewidzianych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

FAQ

Czy mogę wnieść pozew o rozwód, jeśli mąż jest chory psychicznie?

Tak. Podstawą jest art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd zbada jednak także, czy rozwód nie naruszy dobra wspólnych małoletnich dzieci i czy nie będzie sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Czy sama choroba psychiczna wystarczy do odebrania ojcu praw do dzieci?

Nie. Sąd bada nie samą diagnozę, lecz to, czy ojciec nadużywa władzy rodzicielskiej, rażąco zaniedbuje obowiązki albo istnieje trwała przeszkoda w jej wykonywaniu. Podstawą są m.in. art. 109, art. 110 i art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy mogę żądać rozdzielności majątkowej przed rozwodem?

Tak. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego można żądać sądowego ustanowienia rozdzielności majątkowej z ważnych powodów, np. gdy małżonek trwoni majątek, pije, zadłuża rodzinę albo nie da się z nim wspólnie zarządzać finansami.

Czy dokumentacja medyczna z zagranicy może być dowodem?

Tak, ale powinna zostać przetłumaczona przez tłumacza przysięgłego. Dopiero wtedy można się nią skutecznie posługiwać w sądzie.

Czy można skierować męża na leczenie psychiatryczne bez jego zgody?

Tylko w przypadkach określonych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, zwłaszcza gdy z powodu choroby psychicznej bezpośrednio zagraża własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób – art. 23 ust. 1 tej ustawy.

Źródła

• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 § 1, art. 33 pkt 2, art. 45 § 1, art. 47 § 1, art. 52 § 1-2, art. 56 § 1-3, art. 95 § 1 i § 3, art. 107, art. 109, art. 110, art. 111 § 1, art. 113 § 1 oraz art. 113(3)-113(4).
• Ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 1, art. 29 ust. 1.
• Ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 11a ust. 1.
• Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa-15ak.
• Orzecznictwo dotyczące art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2003 r., IV CKN 1710/00, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2000 r., II CKN 401/00.