Wyjazd dziecka za granicę bez zgody ojca – kiedy potrzebna jest zgoda drugiego rodzica?

Czy na wyjazd dziecka za granicę potrzebna jest zgoda ojca?

Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, jeżeli obojgu przysługuje władza rodzicielska w danym zakresie. Gdy nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Wyjazd dziecka za granicę należy do takich istotnych spraw również wtedy, gdy chodzi tylko o wakacje. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 marca 1985 r., sygn. III CRN 19/85, wskazał, że wyjazd dziecka za granicę w celu spędzenia tam wakacji wymaga zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską, a przy braku zgody – orzeczenia sądu opiekuńczego. Nie należy więc traktować krótkiego urlopu jako sprawy, o której jeden rodzic może samodzielnie zdecydować wyłącznie dlatego, że dziecko ma po kilku dniach wrócić do Polski.

Znaczenie ma także treść wcześniejszych orzeczeń. Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce nie musi oznaczać, że może ona samodzielnie decydować o każdym wyjeździe zagranicznym lub o przeprowadzce. Trzeba sprawdzić, czy ojciec nadal ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, zwłaszcza o jego miejscu pobytu i wyjazdach zagranicznych.

Kiedy można wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody ojca?

Nie wystarczy ustalić, że władza rodzicielska ojca jest ograniczona. Decyduje zakres ograniczenia oraz treść wszystkich aktualnych orzeczeń dotyczących dziecka. Zgoda ojca może nie być potrzebna w szczególności wtedy, gdy:

• ojciec został prawomocnie pozbawiony władzy rodzicielskiej,
• jego władza rodzicielska została zawieszona,
• sąd ograniczył jego władzę w taki sposób, że nie ma prawa współdecydowania o wyjeździe dziecka albo o zmianie jego miejsca pobytu w zakresie istotnym dla planowanego wyjazdu,
• z innego obowiązującego i skutecznego w Polsce orzeczenia wynika, że decyzję w danym zakresie podejmuje samodzielnie drugi rodzic.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej może mieć bardzo różną treść. Jeżeli ojciec nadal zachował prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka albo innych istotnych sprawach obejmujących planowany wyjazd, jego zgoda nadal jest potrzebna. Osobno trzeba też respektować orzeczone kontakty z dzieckiem. Nawet gdy drugi rodzic nie współdecyduje o miejscu pobytu, przeprowadzka nie powinna prowadzić do samowolnego uniemożliwienia wykonywania kontaktów.

Wyjazd na wakacje a przeprowadzka dziecka za granicę

Zarówno krótki wyjazd wakacyjny, jak i stała przeprowadzka mogą stanowić istotną sprawę dziecka. Różnica polega przede wszystkim na skali skutków. Urlop nie powinien zmieniać centrum życiowego dziecka, natomiast stały wyjazd może oznaczać zmianę szkoły, systemu opieki zdrowotnej, języka codziennego funkcjonowania, miejsca zamieszkania i sposobu wykonywania kontaktów z drugim rodzicem.

Stały wyjazd bez zgody rodzica, który ma prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka, może zostać uznany za bezprawne uprowadzenie w rozumieniu Konwencji haskiej. Bezprawne zatrzymanie może wystąpić także wtedy, gdy drugi rodzic zgodził się na czasowy pobyt, na przykład na wakacje, ale po uzgodnionym terminie dziecko nie wraca.

Czy zgoda na paszport oznacza zgodę na wyjazd?

Nie. Zgoda na wydanie dziecku paszportu dotyczy dokumentu paszportowego i nie oznacza automatycznie zgody na konkretną podróż, jej termin, państwo docelowe ani stałą przeprowadzkę dziecka. Przy braku zgody wymaganej do wydania paszportu może ją w przewidzianych prawem sytuacjach zastąpić orzeczenie sądu rodzinnego.

Dowodu osobistego nie należy w tym zakresie utożsamiać z paszportem. O dowód osobisty dziecka może wystąpić jeden z rodziców. Posiadanie przez dziecko ważnego dowodu osobistego albo paszportu potwierdza możliwość posługiwania się dokumentem podróży, ale nie przesądza, czy drugi rodzic zgodził się na wyjazd jako na istotną sprawę dziecka. Gdy po rozwodzie spór obejmuje jednocześnie dokument podróży i sam wyjazd, warto sprawdzić zasady zgody na paszport i wyjazd dziecka za granicę.

Czy zgoda na wyjazd musi być pisemna lub notarialna?

Art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga wspólnego rozstrzygnięcia istotnej sprawy dziecka, ale nie ustanawia szczególnej formy samej zgody na wyjazd. Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że zgoda może być wyrażona w dowolnej formie, natomiast ze względów dowodowych wskazane jest jej utrwalenie na piśmie.

Trzeba odróżnić trzy kwestie: istnienie zgody drugiego rodzica, możliwość udowodnienia tej zgody oraz wymagania praktyczne dotyczące dokumentu okazywanego podczas podróży. Państwo docelowe, państwo tranzytowe, przewoźnik albo organizator wyjazdu mogą wymagać określonego formularza, podpisu poświadczonego notarialnie albo tłumaczenia. Dlatego przed podróżą należy sprawdzić aktualne zasady kraju docelowego i przewoźnika.

Jeżeli rodzice sporządzają pisemną zgodę, warto wskazać co najmniej:

• dane dziecka i jego dokumentu podróży,
• dane rodziców oraz osoby podróżującej z dzieckiem, jeżeli nie jest to jeden z rodziców,
• państwo lub państwa podróży,
• termin wyjazdu i powrotu,
• adres pobytu i dane kontaktowe,
• jednoznaczne oświadczenie o zgodzie na wskazany wyjazd.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie zgadza się na wyjazd?

Jeżeli ojciec odmawia zgody, nie odpowiada albo nie można uzyskać jego stanowiska, brak kontaktu nie zastępuje zgody. Rodzic planujący wyjazd może wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jaki sąd, jaki wniosek i jaka opłata?

Właściwy jest sąd opiekuńczy, czyli sąd rodzinny. W pierwszej instancji sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Co do zasady właściwy miejscowo jest sąd miejsca zamieszkania dziecka, a gdy dziecko nie ma miejsca zamieszkania w Polsce – sąd miejsca jego pobytu. Pismo można zatytułować jako wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka i dokładnie określić, na jaki wyjazd ma zostać udzielona zgoda.

Opłata od wniosku o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka wynosi obecnie 100 zł. W tej sprawie nie ma obowiązku ustanawiania adwokata lub radcy prawnego.

We wniosku warto wskazać państwo, termin i cel wyjazdu, miejsce oraz warunki pobytu, sposób opieki nad dzieckiem, a przy przeprowadzce także szkołę lub przedszkole, sytuację mieszkaniową i zawodową, plan kontaktów z drugim rodzicem oraz sposób ponoszenia kosztów podróży. Przydatne mogą być dokumenty dotyczące pracy, mieszkania i edukacji, rezerwacje lub bilety, a także korespondencja pokazująca próbę uzgodnienia wyjazdu z drugim rodzicem.

Co sąd ocenia przy stałej przeprowadzce?

Sąd nie zastępuje zgody automatycznie. Punktem odniesienia jest dobro dziecka. Znaczenie mają między innymi wiek i potrzeby dziecka, więź z każdym z rodziców, dotychczasowy model opieki, rzeczywisty udział ojca w wychowaniu, warunki mieszkaniowe i edukacyjne za granicą, stabilność planu wyjazdu oraz możliwość dalszego wykonywania kontaktów.

Im dalej idące skutki planowanej przeprowadzki, tym bardziej konkretny powinien być plan przedstawiony sądowi. Ogólna deklaracja, że za granicą będzie lepiej, zwykle nie zastąpi informacji o mieszkaniu, dochodach, szkole, opiece i realnym harmonogramie kontaktów.

Zabezpieczenie przed samowolnym wyjazdem

Jeżeli istnieje realne i pilne ryzyko wyjazdu dziecka bez wymaganej zgody, rodzic sprzeciwiający się wyjazdowi może rozważyć wniosek o zabezpieczenie na czas postępowania. Sposób zabezpieczenia trzeba dopasować do sprawy; może chodzić w szczególności o tymczasowe uregulowanie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej lub zakaz wywozu dziecka bez zgody drugiego rodzica albo sądu. Wniosek powinien opisywać konkretne okoliczności wskazujące, że ryzyko jest realne, a nie tylko hipotetyczne.

Wyjazd bez zgody a uprowadzenie dziecka – Konwencja haska

Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę z 25 października 1980 r. służy przede wszystkim szybkiemu przywróceniu stanu sprzed bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. Postępowanie haskie nie jest typową sprawą o ustalenie, z którym rodzicem dziecku będzie lepiej. Co do zasady ma doprowadzić do powrotu dziecka do państwa jego dotychczasowego zwykłego pobytu, aby właściwy sąd mógł rozstrzygać o odpowiedzialności rodzicielskiej.

Przy ocenie, czy uruchomienie procedury haskiej jest możliwe, znaczenie mają w szczególności następujące okoliczności:

• dziecko nie ukończyło 16 lat,
• bezpośrednio przed wyjazdem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt w innym państwie,
• wyjazd albo zatrzymanie naruszyło prawo do opieki przysługujące drugiemu rodzicowi lub innej uprawnionej osobie,
• prawo to było w chwili wyjazdu lub zatrzymania faktycznie wykonywane albo byłoby wykonywane, gdyby nie doszło do wyjazdu lub zatrzymania,
• między zainteresowanymi państwami Konwencja ma zastosowanie.

W Polsce organem centralnym w tych sprawach jest Ministerstwo Sprawiedliwości. Wniosek można kierować z udziałem organu centralnego. Sprawy o odebranie dziecka prowadzone w Polsce na podstawie Konwencji haskiej rozpoznają wskazane w Kodeksie postępowania cywilnego sądy okręgowe, a środki odwoławcze rozpoznaje Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Jeżeli sprawa dotyczy państw Unii Europejskiej, obok Konwencji haskiej znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, czyli Bruksela II ter, regulujące między innymi jurysdykcję i współpracę w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz uprowadzenia dziecka.

Czy sąd zawsze nakaże powrót dziecka?

Powrót dziecka jest zasadą postępowania haskiego, ale Konwencja przewiduje wyjątki. Nie służą one jednak do pełnego rozstrzygania sporu o opiekę ani do prostego porównywania, w którym państwie dziecko ma lepsze warunki życia.

W zależności od okoliczności odmowa nakazania powrotu może wiązać się między innymi z tym, że osoba żądająca powrotu faktycznie nie wykonywała prawa do opieki, wyraziła zgodę na wyjazd lub później go zaakceptowała, istnieje poważne ryzyko narażenia dziecka na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawienia go w sytuacji nie do zniesienia, a także ze sprzeciwem dostatecznie dojrzałego dziecka. Jeżeli postępowanie wszczęto po upływie roku od bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, znaczenie może mieć również ustalenie, że dziecko przystosowało się do nowego środowiska.

Konsekwencje wyjazdu bez zgody ojca

Wyjazd dziecka bez wymaganej zgody może prowadzić do kilku równoległych postępowań. Drugi rodzic może żądać powrotu dziecka, zmiany rozstrzygnięć dotyczących władzy rodzicielskiej lub miejsca pobytu, uregulowania albo zmiany kontaktów oraz zabezpieczenia na czas sprawy. Przy dłuższym pobycie za granicą mogą pojawić się również zagadnienia jurysdykcji, uznawania orzeczeń i wykonywania kontaktów.

Czy wyjazd dziecka za granicę bez zgody ojca jest przestępstwem?

Nie każdy taki wyjazd wypełnia znamiona art. 211 Kodeksu karnego. Bezprawność wyjazdu lub zatrzymania w rozumieniu Konwencji haskiej trzeba odróżnić od odpowiedzialności karnej za uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego poniżej 15 lat wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru.

Sąd Najwyższy wskazuje, że rodzic, któremu przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej, nie może być sprawcą przestępstwa z art. 211 Kodeksu karnego w relacji do własnego dziecka. Ocena może być inna, gdy rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej, jego władza została zawieszona albo ograniczona w zakresie istotnym dla pieczy nad dzieckiem. Sam fakt, że władza rodzicielska jest w jakimś zakresie ograniczona, nie wystarcza jednak do automatycznego przypisania odpowiedzialności karnej – trzeba zbadać treść orzeczenia i konkretne zachowanie rodzica.

FAQ

Czy zgoda ojca jest potrzebna przy podróży w strefie Schengen?

Tak, jeżeli ojciec ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Brak stałej kontroli granicznej na części granic w strefie Schengen nie zmienia zasad wykonywania władzy rodzicielskiej. Osobną kwestią jest dokument podróży dziecka oraz dokumenty, których może wymagać państwo docelowe lub przewoźnik.

Co zrobić, jeżeli nie można skontaktować się z drugim rodzicem?

Brak kontaktu sam w sobie nie oznacza zgody i nie odbiera drugiemu rodzicowi władzy rodzicielskiej. Jeżeli jego zgoda jest wymagana, a nie można jej uzyskać, właściwą drogą jest wniosek do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka. Jeżeli istnieje wcześniejsze orzeczenie ograniczające lub wyłączające jego uprawnienia, trzeba najpierw sprawdzić jego dokładną treść.

Czy zgoda przesłana SMS-em lub e-mailem wystarczy?

Polskie prawo rodzinne nie przewiduje jednego obowiązkowego formularza zgody na wyjazd. Wiadomość elektroniczna może mieć znaczenie dowodowe, ale przy sporze bezpieczniejsze jest jednoznaczne pisemne oświadczenie wskazujące dziecko, osobę podróżującą, miejsce i termin wyjazdu. Niezależnie od tego trzeba sprawdzić wymagania państwa docelowego i przewoźnika, które mogą być bardziej formalne.

Czy zgoda na wyjazd musi być sporządzona po polsku?

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ustanawiają jednego języka dokumentu potwierdzającego zgodę na podróż. W praktyce treść powinna być zrozumiała dla organów i podmiotów, którym może zostać okazana. W zależności od państwa docelowego lub przewoźnika może być potrzebne tłumaczenie albo wersja dwujęzyczna.

Czy dziecko może wyjechać z dziadkami albo partnerem rodzica?

Tak, ale jeżeli oboje rodzice mają prawo współdecydowania o wyjeździe, wspólna decyzja rodziców jest potrzebna także wtedy, gdy dziecku towarzyszy osoba trzecia. Pisemna zgoda powinna jasno wskazywać osobę towarzyszącą, termin i kierunek podróży, a przed wyjazdem trzeba sprawdzić wymagania przewoźnika oraz państwa docelowego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 97 – tekst jednolity w ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o sądzie opiekuńczym i postępowaniu haskim – tekst jednolity w ELI

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23 – tekst jednolity w ELI

4. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. – tekst Konwencji

5. Ministerstwo Sprawiedliwości, Stop uprowadzeniom dzieci – najczęściej zadawane pytania o wyjazd dziecka

6. Ministerstwo Sprawiedliwości, informacja o zgodzie drugiego rodzica; przywołane postanowienie SN z 6 marca 1985 r., III CRN 19/85 – informacja urzędowa

7. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. – EUR-Lex

8. Portal Gov.pl, zgoda na wydanie paszportu dziecku – informacja urzędowa

9. Portal Gov.pl, dowód osobisty dla dziecka – informacja urzędowa

10. Sąd Najwyższy, wyrok z 14 lutego 2019 r., V KK 42/18, dotyczący art. 211 Kodeksu karnego – orzeczenie