Wyjazd z dziećmi za granicę bez zgody ojca

Czy na wyjazd dziecka za granicę potrzebna jest zgoda ojca?

Jeżeli ojciec ma pełną władzę rodzicielską, a sąd nie pozbawił go prawa współdecydowania o wyjazdach dziecka, zmianie miejsca pobytu, paszporcie, edukacji lub innych istotnych sprawach, matka nie powinna samodzielnie decydować o wyjeździe dziecka za granicę. Wynika to z art. 97 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a przy braku porozumienia decyduje sąd opiekuńczy.

Wyjazd zagraniczny jest zwykle traktowany jako istotna sprawa dziecka, szczególnie gdy ma trwać dłużej, wpływa na kontakty z drugim rodzicem, edukację, leczenie albo prowadzi do zmiany centrum życiowego dziecka. Przy krótkim wyjeździe wakacyjnym spór może być mniej dotkliwy w skutkach, ale nadal bezpieczniej jest mieć zgodę drugiego rodzica w formie pisemnej, zwłaszcza gdy rodzice są skonfliktowani.

Znaczenie ma również treść orzeczenia sądu. Jeżeli sąd ustalił miejsce pobytu dziecka przy matce, nie zawsze oznacza to zgodę na swobodną przeprowadzkę dziecka za granicę. Przy stałym wyjeździe dochodzi bowiem do zmiany środowiska dziecka, szkoły, rytmu kontaktów z ojcem i często jurysdykcji sądów, dlatego wymagana jest odrębna zgoda ojca albo zgoda sądu.

Czy paszport dziecka oznacza zgodę na wyjazd?

Nie. Zgoda ojca na wydanie dziecku paszportu albo dowodu osobistego potwierdza zgodę na uzyskanie dokumentu, ale nie jest równoznaczna ze zgodą na konkretny wyjazd, termin, kierunek podróży ani stałą przeprowadzkę za granicę. To bardzo częsty błąd praktyczny.

Dokument podróży umożliwia przekroczenie granicy, ale nie rozstrzyga sporu rodziców o wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, drugi rodzic może sprzeciwić się wyjazdowi i żądać rozstrzygnięcia przez sąd. W razie konfliktu warto ustalić na piśmie co najmniej: państwo wyjazdu, datę wyjazdu i powrotu, adres pobytu dziecka, dane osoby towarzyszącej oraz sposób kontaktu z dzieckiem.

Wyjazd czasowy a wyjazd na stałe za granicę

Największe znaczenie ma to, czy matka planuje krótki pobyt za granicą, czy zmianę stałego miejsca pobytu dziecka. Krótki urlop, wyjazd rodzinny albo wyjazd na ferie wymaga porozumienia rodziców, ale zwykle nie zmienia centrum życiowego dziecka. Inaczej należy oceniać sytuację, w której dziecko ma rozpocząć naukę w innym państwie, zamieszkać tam z matką, zostać objęte zagranicznym systemem opieki zdrowotnej i wykonywać kontakty z ojcem jedynie na odległość.

Stały wyjazd bez zgody ojca, który ma prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka, może zostać uznany za bezprawne uprowadzenie albo bezprawne zatrzymanie dziecka za granicą. Dotyczy to także sytuacji, w której rodzic początkowo zgodził się na wakacje, ale po upływie uzgodnionego terminu dziecko nie wraca do kraju.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie zgadza się na wyjazd?

Jeżeli ojciec odmawia zgody, nie odpowiada albo rodzice nie są w stanie ustalić zasad wyjazdu, matka może złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka. We wniosku warto dokładnie opisać cel wyjazdu, termin, miejsce pobytu, warunki mieszkaniowe, edukację, opiekę zdrowotną, sposób utrzymania kontaktów z drugim rodzicem oraz to, dlaczego wyjazd jest zgodny z dobrem dziecka.

Sąd nie zastępuje zgody automatycznie. Bada, czy plan wyjazdu jest konkretny, bezpieczny i realny oraz czy nie prowadzi do faktycznego odcięcia dziecka od drugiego rodzica. W przypadku stałej przeprowadzki istotne będą m.in. więź dziecka z ojcem, dotychczasowy model opieki, wiek dziecka, szkoła, znajomość języka, sytuacja zawodowa i mieszkaniowa rodzica wyjeżdżającego oraz proponowany harmonogram kontaktów.

Ojciec, który obawia się wyjazdu bez jego zgody, może z kolei żądać zabezpieczenia, np. zakazania wywozu dziecka za granicę bez jego zgody lub bez zgody sądu. Zakres możliwych środków zależy od konkretnego stanu faktycznego i od tego, czy istnieje realne ryzyko wyjazdu lub zatrzymania dziecka poza Polską.

Uprowadzenie dziecka za granicę i Konwencja haska

Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę z 25 października 1980 r. ma zastosowanie wtedy, gdy doszło do bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka w innym państwie będącym stroną Konwencji. Jej celem nie jest rozstrzygnięcie, który rodzic jest lepszym opiekunem, lecz szybkie przywrócenie stanu sprzed uprowadzenia i umożliwienie rozpoznania sprawy przez sąd państwa dotychczasowego zwykłego pobytu dziecka.

W praktyce postępowanie haskie może być uruchomione, gdy spełnione są przede wszystkim następujące warunki:

• dziecko nie ukończyło 16 lat,
• przed wyjazdem miało zwykły pobyt w jednym państwie,
• wyjazd albo zatrzymanie naruszyło prawo do opieki wykonywane przez drugiego rodzica lub inną uprawnioną osobę,
• państwo, do którego dziecko wywieziono, jest związane Konwencją haską z państwem zwykłego pobytu dziecka,
• wnioskodawca nie zaakceptował później wyjazdu lub zatrzymania dziecka.

W Polsce organem centralnym w tych sprawach jest Ministerstwo Sprawiedliwości. Wniosek można kierować za pośrednictwem polskiego organu centralnego albo bezpośrednio do organu centralnego państwa, w którym dziecko przebywa. Sprawy haskie w Polsce rozpoznają wyspecjalizowane sądy okręgowe, a sądem odwoławczym jest Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Jeżeli sprawa dotyczy państw Unii Europejskiej, obok Konwencji haskiej znaczenie ma także rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, nazywane rozporządzeniem Bruksela II ter. Reguluje ono m.in. jurysdykcję i współpracę w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz uprowadzenia dziecka za granicę.

Czy sąd zawsze nakaże powrót dziecka?

Nakaz powrotu dziecka jest podstawową zasadą postępowania haskiego, ale nie jest bezwzględny. Sąd może odmówić nakazania powrotu w wyjątkowych sytuacjach przewidzianych w Konwencji. Wyjątki te są interpretowane ostrożnie, ponieważ postępowanie nie ma służyć legalizowaniu samowolnego wyjazdu.

Do najważniejszych przesłanek odmowy należą:

• brak faktycznego wykonywania prawa do opieki przez wnioskodawcę w chwili wyjazdu lub zatrzymania,
• późniejsza zgoda albo akceptacja uprowadzenia lub zatrzymania dziecka,
• poważne ryzyko narażenia dziecka na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawienia go w sytuacji nie do zniesienia,
• sprzeciw dziecka, jeżeli jego wiek i stopień dojrzałości uzasadniają uwzględnienie jego stanowiska,
• przystosowanie dziecka do nowego środowiska, gdy postępowanie wszczęto po upływie roku od uprowadzenia lub zatrzymania,
• sprzeczność powrotu z podstawowymi zasadami ochrony praw człowieka i podstawowych wolności w państwie rozpoznającym sprawę.

Nie wystarczy więc ogólne twierdzenie, że dziecku będzie lepiej za granicą. Rodzic sprzeciwiający się powrotowi musi wykazać konkretne okoliczności, a sąd ocenia je z perspektywy dobra dziecka i celu Konwencji.

Konsekwencje wyjazdu bez zgody ojca

Wyjazd dziecka bez zgody ojca może wywołać kilka równoległych skutków prawnych. Ojciec może żądać powrotu dziecka, zmiany rozstrzygnięć dotyczących władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów, a w niektórych sytuacjach także zabezpieczenia na czas postępowania. Jeżeli dziecko zostanie za granicą na stałe, mogą pojawić się również spory o właściwość sądu, alimenty, wykonywanie kontaktów oraz uznawanie orzeczeń.

Nie każdy wyjazd bez zgody drugiego rodzica jest automatycznie przestępstwem. Ocena ewentualnej odpowiedzialności karnej zależy m.in. od zakresu władzy rodzicielskiej, treści orzeczeń sądowych, sposobu działania rodzica i tego, czy drugi rodzic albo opiekun został faktycznie pozbawiony możliwości wykonywania opieki lub nadzoru. W praktyce podstawowym instrumentem w sporach transgranicznych pozostają środki rodzinne i cywilne, zwłaszcza postępowanie o powrót dziecka.

Jak bezpiecznie przygotować wyjazd dziecka za granicę?

Przy krótkim wyjeździe najlepiej uzyskać pisemną zgodę drugiego rodzica. Zgoda powinna wskazywać dane dziecka, dane rodzica wyjeżdżającego, państwo i adres pobytu, termin wyjazdu i powrotu, sposób kontaktu z dzieckiem oraz numer dokumentu tożsamości. Przy wyjeździe z dziadkami, partnerem rodzica albo inną osobą warto dodatkowo wskazać dane osoby towarzyszącej i zakres jej upoważnienia.

Przy wyjeździe stałym sama zgoda na podróż nie wystarczy. Należy ustalić lub sądownie rozstrzygnąć zmianę miejsca pobytu dziecka, zasady kontaktów z drugim rodzicem, koszty podróży, udział w decyzjach szkolnych i zdrowotnych oraz sposób wymiany informacji o dziecku. Im bardziej szczegółowe porozumienie, tym mniejsze ryzyko późniejszego sporu.

FAQ

Czy ojciec musi zgodzić się na każdy wyjazd dziecka za granicę?

Jeżeli ojciec ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, jego zgoda co do zasady jest potrzebna. Przy krótkich i rutynowych wyjazdach rodzice często uzgadniają to praktycznie, ale w razie konfliktu bezpieczna jest zgoda pisemna albo orzeczenie sądu.

Czy zgoda na paszport wystarczy do wyjazdu?

Nie. Zgoda na paszport dotyczy wydania dokumentu. Nie oznacza automatycznie zgody na podróż, długość pobytu, kraj wyjazdu ani stałą przeprowadzkę dziecka za granicę.

Co zrobić, gdy ojciec nie chce podpisać zgody?

Można złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka. We wniosku trzeba wykazać, że planowany wyjazd jest zgodny z dobrem dziecka i nie naruszy nieproporcjonalnie więzi z drugim rodzicem.

Czy matka może wyjechać, jeśli dziecko mieszka z nią na podstawie wyroku?

To zależy od treści wyroku. Ustalenie miejsca pobytu przy matce nie zawsze daje prawo do stałej przeprowadzki za granicę bez zgody ojca. Jeżeli ojciec nadal ma władzę rodzicielską w tym zakresie, potrzebna jest jego zgoda albo decyzja sądu.

Kiedy wyjazd może być uznany za uprowadzenie dziecka?

Najczęściej wtedy, gdy dziecko zostaje wywiezione lub zatrzymane za granicą bez zgody osoby, która miała i wykonywała prawo do opieki lub współdecydowania o miejscu pobytu dziecka. Dotyczy to zwłaszcza stałej przeprowadzki albo niewrócenia dziecka po uzgodnionym terminie.

Czy sąd w sprawie haskiej bada, z którym rodzicem dziecku będzie lepiej?

Nie w takim zakresie jak w typowej sprawie o władzę rodzicielską. Postępowanie haskie dotyczy przede wszystkim tego, czy doszło do bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania i czy dziecko powinno wrócić do państwa zwykłego pobytu.

Czy można wyjechać z dzieckiem za granicę z dziadkami albo partnerem?

Tak, ale jeżeli oboje rodzice mają władzę rodzicielską, wyjazd z osobą trzecią również powinien być uzgodniony. Zgoda powinna wskazywać osobę towarzyszącą, termin, państwo pobytu i dane kontaktowe.

Podsumowanie

Wyjazd dziecka za granicę bez zgody ojca jest ryzykowny, jeżeli ojciec ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Najbezpieczniejsze rozwiązanie to pisemna zgoda drugiego rodzica albo wcześniejsze rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego. Przy stałej przeprowadzce za granicę sprawa wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ samowolny wyjazd lub zatrzymanie dziecka może uruchomić postępowanie o powrót dziecka na podstawie Konwencji haskiej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 97 - tekst jednolity w ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o sprawach opiekuńczych i postępowaniach haskich - tekst jednolity w ELI

3. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. - tekst Konwencji

4. Ministerstwo Sprawiedliwości, portal Stop uprowadzeniom dzieci - informacje o procedurze i formularzach

5. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. - EUR-Lex

6. Portal Gov.pl, zgoda na wydanie paszportu dziecku - informacja urzędowa