Czy stalking może uzasadniać ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Czy stalking byłej żony może być podstawą odebrania jej praw rodzicielskich?

Nie automatycznie. Sam fakt, że były małżonek dopuszcza się nękania, nawet jeżeli zachowanie to może wyczerpywać znamiona przestępstwa stalkingu z art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, nie oznacza jeszcze, że sąd rodzinny pozbawi go władzy rodzicielskiej.

W sprawach rodzinnych kluczowe znaczenie ma dobro dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Dlatego sąd nie ocenia wyłącznie relacji między byłymi małżonkami, ale przede wszystkim to, czy zachowanie rodzica szkodzi dziecku albo uniemożliwia prawidłowe wykonywanie obowiązków rodzicielskich.

Jeżeli nękanie dotyczy wyłącznie Pana jako byłego partnera, a jednocześnie matka prawidłowo opiekuje się dzieckiem, dba o jego potrzeby, szkołę, zdrowie i bezpieczeństwo, to samo postępowanie karne o stalking zwykle nie będzie wystarczające do pozbawienia jej władzy rodzicielskiej.

Czym jest stalking w rozumieniu prawa karnego?

Zgodnie z art. 190a § 1 ustawy – Kodeks karny, odpowiedzialności karnej podlega ten, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność.

W praktyce chodzi najczęściej o wielokrotne telefony, SMS-y, wiadomości w komunikatorach, śledzenie, nachodzenie, zakładanie wielu kont do kontaktu, rozpowszechnianie informacji czy ciągłe wywoływanie awantur. Jeżeli takie działania występują po rozstaniu lub rozwodzie, mogą stanowić stalking, podobnie jak opisano to w materiale o stalkingu byłej żony.

Warto pamiętać, że odpowiedzialność karna zależy od konkretnych okoliczności sprawy, a nie od samego przekonania pokrzywdzonego. Znaczenie mają częstotliwość działań, ich uporczywość, treść wiadomości, reakcja sprawcy na prośby o zaprzestanie oraz wpływ zachowania na poczucie bezpieczeństwa ofiary.

Co sąd rodzinny bierze pod uwagę przy ocenie władzy rodzicielskiej?

Sąd rodzinny nie ogranicza się do pytania, czy rodzic popełnił przestępstwo. Bada przede wszystkim, jak rodzic wykonuje władzę rodzicielską i czy dobro dziecka jest zagrożone.

Podstawowe instrumenty ingerencji sądu wynikają z następujących przepisów:

• art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – gdy rodzice żyją w rozłączeniu, sąd rozstrzyga o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem;
• art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia, np. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować do terapii, ustanowić nadzór kuratora czy określić czynności wymagające zgody sądu;
• art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – sąd opiekuńczy pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli władza nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka.

To oznacza, że nawet prawomocne skazanie za stalking nie przesądza jeszcze o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Może jednak być bardzo ważnym dowodem, jeżeli pokaże, że rodzic działa agresywnie, destabilizuje życie dziecka, manipuluje nim, wciąga je w konflikt lub naraża je na przewlekły stres.

Kiedy stalking może mieć realny wpływ na władzę rodzicielską?

Stalking może mieć znaczenie w postępowaniu rodzinnym zwłaszcza wtedy, gdy:

• dziecko jest świadkiem nękania, awantur, gróźb lub nieustannej presji psychicznej;
• rodzic wykorzystuje dziecko do kontaktu z drugim rodzicem, przesyłania wiadomości, śledzenia lub wywierania nacisku;
• nękanie prowadzi do destabilizacji opieki nad dzieckiem, np. dziecko żyje w ciągłym napięciu, boi się odbiorów, wizyt albo awantur;
• rodzic manipuluje dzieckiem przeciwko drugiemu rodzicowi, utrudnia kontakty albo stosuje przemoc psychiczną;
• zachowanie rodzica wskazuje na nadużywanie władzy rodzicielskiej w rozumieniu art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W takich sprawach sąd może dojść do wniosku, że samo utrzymanie pełnej władzy rodzicielskiej przez tego rodzica zagraża dobru dziecka. W zależności od skali problemu może to prowadzić do ograniczenia władzy rodzicielskiej, nadzoru kuratora, terapii, zmiany miejsca pobytu dziecka, a w skrajnych sytuacjach do pozbawienia władzy rodzicielskiej.

Ograniczenie a pozbawienie władzy rodzicielskiej – najważniejsze różnice

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem najbardziej daleko idącym. Sąd sięga po niego dopiero wtedy, gdy łagodniejsze środki są niewystarczające albo stan faktyczny pokazuje, że rodzic w oczywisty i poważny sposób zagraża dziecku.

Czy trzeba mieć wyrok karny, aby sprawa miała znaczenie w sądzie rodzinnym?

Nie zawsze, ale prawomocny wyrok karny bardzo wzmacnia argumentację. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Postępowanie przed sądem rodzinnym toczy się co prawda w trybie nieprocesowym, ale przepis ten ma istotne znaczenie dowodowe dla spraw cywilnych i rodzinnych.

Nie oznacza to jednak, że bez wyroku karnego nie da się nic zrobić. Sąd rodzinny może oprzeć się także na innych dowodach, np. wiadomościach, billingach, nagraniach wykonanych zgodnie z prawem procesowym, zeznaniach świadków, dokumentacji policyjnej, zaświadczeniach psychologicznych, opinii OZSS, dokumentacji szkolnej czy notatkach kuratora.

Jeżeli sprawa jest pilna, nie trzeba czekać na zakończenie postępowania karnego. Można złożyć wniosek do sądu rodzinnego wcześniej, opisując, na czym polega zagrożenie dobra dziecka.

Jakie dowody warto zebrać?

W sprawach, w których stalking ma wpływać na ocenę władzy rodzicielskiej, liczy się nie tylko sam fakt nękania, ale jego wpływ na dziecko i na wykonywanie opieki. Dlatego warto gromadzić:

• SMS-y, e-maile, wiadomości z komunikatorów, historię połączeń;
• notatki policyjne, potwierdzenia zgłoszeń, zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa;
• zeznania osób, które widziały awantury, nachodzenie, groźby lub reakcje dziecka;
• dokumenty ze szkoły lub przedszkola, jeżeli dziecko ma problemy emocjonalne, absencje lub objawy stresu;
• opinię psychologa dziecięcego, jeśli dziecko przejawia lęk, bezsenność, wycofanie lub objawy napięcia;
• dowody utrudniania kontaktów lub wykorzystywania dziecka do konfliktu rodziców.

Im bardziej konkretne i uporządkowane dowody, tym większa szansa, że sąd potraktuje sprawę jako problem dotyczący dobra dziecka, a nie tylko spór między dorosłymi.

Jakie działania można podjąć równolegle?

W podobnej sytuacji można rozważyć kilka niezależnych kroków:

1. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 190a § 1 Kodeksu karnego.
2. Wniosek do sądu rodzinnego o ograniczenie władzy rodzicielskiej, jeżeli zachowanie drugiego rodzica zagraża dobru dziecka.
3. Wniosek o zmianę kontaktów lub sposób ich wykonywania, jeżeli przekazanie dziecka wiąże się z awanturami, presją albo zagrożeniem.
4. Wniosek o zabezpieczenie na czas trwania sprawy, jeżeli potrzebna jest szybka reakcja sądu.

Jeżeli problem dotyczy również ukrywania dziecka, utrudniania kontaktów czy wykorzystywania dziecka jako narzędzia nacisku, sąd rodzinny może zareagować nawet wtedy, gdy sprawa karna jest dopiero na etapie przygotowawczym.

Co wynika z orzecznictwa?

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że pozbawienie władzy rodzicielskiej ma charakter wyjątkowy i wymaga zaistnienia jednej z przesłanek wskazanych w art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał też, że ingerencja we władzę rodzicielską musi być podporządkowana dobru dziecka, a nie służyć rozstrzyganiu konfliktu między rodzicami.

Przykładowo, w postanowieniu Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2000 r., sygn. akt II CKN 960/00, wyjaśniono rozumienie trwałej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej. Nadal jest to orzeczenie przywoływane przy wykładni art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

FAQ

Czy samo zgłoszenie stalkingu na policję wystarczy do odebrania władzy rodzicielskiej?

Nie. Samo zgłoszenie nie przesądza o niczym w sprawie rodzinnej. Sąd bada, czy zachowanie rodzica zagraża dobru dziecka i jak wpływa na wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Czy prawomocny wyrok za stalking oznacza automatyczne pozbawienie praw rodzicielskich?

Nie. Wyrok karny może być bardzo ważnym dowodem, ale sąd rodzinny nadal ocenia, czy zostały spełnione przesłanki z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kiedy sąd raczej ograniczy władzę rodzicielską, zamiast ją odebrać?

Najczęściej wtedy, gdy dobro dziecka jest zagrożone, ale istnieje szansa na poprawę sytuacji. Wówczas sąd może zastosować środki z art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. nadzór kuratora lub zobowiązanie do terapii.

Czy dziecko musi być bezpośrednio ofiarą stalkingu?

Nie zawsze. Wystarczy, że zachowanie rodzica wpływa na psychikę dziecka, poczucie bezpieczeństwa albo sposób wykonywania opieki. Każda sprawa zależy jednak od konkretnych dowodów.

Do jakiego sądu złożyć wniosek o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli sprawa jest pilna, warto od razu wnosić także o zabezpieczenie.

Źródła

• art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95 § 3, art. 107 § 1–2, art. 109 § 1–2, art. 111 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• postanowienie Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2000 r., II CKN 960/00