Opieka nad dziećmi partnera przebywającego w zakładzie karnym

Czy partnerka ojca może zostać opiekunem prawnym jego dzieci?

Może, ale nie w każdej sytuacji. Trzeba odróżnić faktyczną opiekę nad dziećmi od opieki prawnej. Jeżeli mieszka Pani z dziećmi, zapewnia im utrzymanie, szkołę, leczenie i codzienną opiekę, jest Pani opiekunem faktycznym. Nie oznacza to jednak automatycznie, że może Pani samodzielnie podejmować wszystkie decyzje prawne dotyczące dzieci.

Zgodnie z art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Z kolei art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim.

Jeżeli matka dzieci zmarła, a ojciec nadal ma władzę rodzicielską, to co do zasady tylko on jest przedstawicielem ustawowym dzieci. Sam pobyt ojca w zakładzie karnym nie powoduje automatycznego pozbawienia go władzy rodzicielskiej ani ustanowienia opiekuna prawnego.

Kiedy ustanawia się opiekuna prawnego dla dziecka?

Podstawowa zasada wynika z art. 94 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: dla dziecka ustanawia się opiekę, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani. Uzupełnia to art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekę ustanawia sąd opiekuńczy.

W praktyce oznacza to, że może Pani zostać opiekunem prawnym dzieci partnera przede wszystkim wtedy, gdy ojciec zostanie pozbawiony władzy rodzicielskiej, jego władza rodzicielska zostanie zawieszona albo z innego powodu nie będzie mu ona przysługiwać. Jeżeli matka nie żyje, a sąd zawiesi albo pozbawi ojca władzy rodzicielskiej, powstaje podstawa do ustanowienia opieki prawnej.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej jest możliwe na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli występuje przemijająca przeszkoda w jej wykonywaniu. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może nastąpić na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzice jej nadużywają albo w sposób rażący zaniedbują obowiązki względem dziecka. To, czy pobyt w zakładzie karnym uzasadnia zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej, zależy od długości kary, realnego kontaktu z dziećmi, możliwości podejmowania decyzji i całej sytuacji rodzinnej.

Opiekun prawny a rodzina zastępcza

W opisanej sytuacji sąd rodzinny nie zawsze od razu ustanowi opiekę prawną. Jeżeli ojciec nadal ma władzę rodzicielską, częstszym rozwiązaniem może być wydanie zarządzeń opiekuńczych oraz uregulowanie pieczy nad dziećmi.

Na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. W art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymieniono przykładowe środki, w tym zobowiązanie rodziców do określonego postępowania, poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora oraz umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Jeżeli dzieci faktycznie mieszkają z Panią i jest Pani dla nich osobą bliską, może Pani wnosić, aby sąd zabezpieczył ich pobyt u Pani i rozważył powierzenie Pani pieczy nad dziećmi. Warunki pełnienia funkcji rodziny zastępczej określają m.in. art. 42 ust. 1-3 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Sąd będzie badał przede wszystkim rękojmię należytego sprawowania pieczy, sytuację mieszkaniową, zdrowotną, wychowawczą i rodzinną.

Zobacz również:
opiekun prawny vs faktyczny
opieka nad dzieckiem siostry

Jaki wniosek złożyć do sądu rodzinnego?

Wniosek należy złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania albo pobytu dzieci. Właściwość sądu opiekuńczego wynika z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

W zależności od sytuacji można złożyć wniosek o:

• wydanie zarządzeń opiekuńczych na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zabezpieczenie miejsca pobytu dzieci przy Pani na czas postępowania, na podstawie art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego,
• umieszczenie dzieci w rodzinnej pieczy zastępczej, jeżeli dobro dzieci tego wymaga,
• zawieszenie władzy rodzicielskiej ojca na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli odbywanie kary stanowi przemijającą przeszkodę w realnym wykonywaniu tej władzy,
• ustanowienie Pani opiekunem prawnym dzieci, jeżeli są spełnione przesłanki z art. 94 § 3 i art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się kryzysowa. Art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi opiekuńczemu wszcząć postępowanie z urzędu, a art. 572 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje obowiązek zawiadomienia sądu opiekuńczego o zdarzeniu uzasadniającym wszczęcie postępowania z urzędu. W praktyce osoba, która faktycznie opiekuje się dziećmi, może więc złożyć do sądu pisemny wniosek opisujący sytuację i wskazujący, jakie rozstrzygnięcie będzie najlepsze dla dzieci.

Jakie dokumenty i dowody przygotować?

W sprawach opiekuńczych najważniejsze jest wykazanie, że proponowane rozwiązanie zabezpiecza dobro dzieci. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Warto więc przygotować możliwie pełny zestaw dokumentów.

• odpis aktu zgonu matki dzieci,
• odpisy aktów urodzenia dzieci,
• dokument potwierdzający osadzenie ojca w zakładzie karnym, np. zaświadczenie z jednostki penitencjarnej albo korespondencję urzędową,
• oświadczenie ojca, jeżeli popiera pobyt dzieci u Pani albo Pani kandydaturę na opiekuna lub rodzinę zastępczą,
• zaświadczenie o wspólnym zamieszkaniu dzieci z Panią, jeżeli jest dostępne,
• dokumenty ze szkoły, przedszkola, poradni, lekarza rodzinnego lub innych instytucji potwierdzające, że to Pani zajmuje się dziećmi,
• dowody ponoszenia kosztów utrzymania dzieci, np. potwierdzenia przelewów, rachunki, umowy,
• dane świadków, np. nauczycieli, sąsiadów, członków rodziny, lekarza, pracownika socjalnego, którzy mogą potwierdzić stałą opiekę.

Czy ojciec w zakładzie karnym może przekazać władzę rodzicielską partnerce?

Ojciec nie może prywatną umową przekazać Pani władzy rodzicielskiej. Władza rodzicielska wynika z ustawy i może być ograniczona, zawieszona albo odebrana tylko przez sąd w przypadkach przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Ojciec może natomiast przygotować praktyczne dokumenty pomocnicze, np. pisemne oświadczenie, że dzieci stale mieszkają z Panią, że zgadza się na ich pobyt u Pani oraz że popiera Pani wniosek do sądu. Może też udzielić upoważnień do kontaktu ze szkołą, przedszkolem lub lekarzem, o ile dana instytucja je akceptuje. Takie upoważnienia pomagają w codziennych sprawach, ale nie zastępują orzeczenia sądu rodzinnego.

Co z alimentami i utrzymaniem dzieci?

Pobyt ojca w zakładzie karnym nie uchyla automatycznie obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Obowiązek rodziców dostarczania dziecku środków utrzymania i wychowania wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli dzieci pozostają przy Pani, a koszty ich utrzymania ponosi Pani, trzeba oddzielnie przeanalizować, kto jest uprawniony do dochodzenia alimentów, kto reprezentuje dzieci i czy konieczne jest ustanowienie kuratora albo opiekuna prawnego. W praktyce może to wymagać równoległego uregulowania pieczy i reprezentacji dzieci.

Zobacz również:
alimenty od osoby w więzieniu

Czy przerwa w karze rozwiązuje problem opieki nad dziećmi?

Przerwa w wykonaniu kary pozbawienia wolności jest odrębną instytucją prawa karnego wykonawczego. Zgodnie z art. 153 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy sąd penitencjarny udziela przerwy w wykonaniu kary w wypadku określonym w art. 150 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego, czyli gdy skazany cierpi na chorobę psychiczną lub inną ciężką chorobę uniemożliwiającą wykonywanie kary. Natomiast art. 153 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego pozwala udzielić przerwy, jeżeli przemawiają za tym ważne względy rodzinne lub osobiste.

Nawet jeżeli ojciec złoży wniosek o przerwę w karze, warto równolegle zabezpieczyć sytuację dzieci przed sądem rodzinnym. Sąd penitencjarny rozstrzyga o wykonaniu kary, a sąd rodzinny o dobru dzieci, władzy rodzicielskiej, pieczy i opiece prawnej.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli matka dzieci nie żyje, a ojciec przebywa w zakładzie karnym, trzeba przede wszystkim ustalić, czy ojciec nadal ma władzę rodzicielską i czy może ją realnie wykonywać. Dopóki władza rodzicielska mu przysługuje, ustanowienie opiekuna prawnego dla dzieci zwykle nie będzie pierwszym rozwiązaniem. Możliwe jest natomiast wystąpienie do sądu rodzinnego o zarządzenia opiekuńcze, zabezpieczenie pobytu dzieci przy osobie faktycznie je wychowującej oraz ewentualnie o umieszczenie dzieci w pieczy zastępczej.

Jeżeli sąd zawiesi albo pozbawi ojca władzy rodzicielskiej, a matka nie żyje, powstaje podstawa do ustanowienia opiekuna prawnego. Wtedy osoba, która od dawna opiekuje się dziećmi i daje rękojmię prawidłowego wychowania, może zostać wskazana jako kandydat na opiekuna.

Źródła

• art. 94 § 3, art. 95 § 1, art. 96 § 1, art. 109 § 1 i § 2, art. 110 § 1, art. 111 § 1, art. 145 § 1, art. 148 § 1, art. 149, art. 155 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 13 § 2, art. 569 § 1, art. 570, art. 572 § 1, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 32, art. 34, art. 42 ust. 1-3 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
• art. 150 § 1 oraz art. 153 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy.