Kontakty z ojcem nadużywającym alkoholu lub narkotyków – jak chronić dziecko?

Kiedy można odmówić wydania dziecka na kontakt?

Zasadą jest wykonywanie kontaktów zgodnie z prawomocnym orzeczeniem albo ugodą. Wynika to z art. 113 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a kontakty obejmują m.in. spotkania i zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu.

Jednocześnie wykonywanie kontaktów nie może zagrażać dobru dziecka. Sąd opiekuńczy może ograniczyć utrzymywanie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, na podstawie art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a nawet zakazać kontaktów, jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza – art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce, jeżeli ojciec przychodzi po dziecko wyraźnie pijany, odurzony albo zachowuje się w sposób stwarzający realne zagrożenie, rodzic sprawujący pieczę nad dzieckiem może odmówić wydania dziecka. Taka odmowa nie powinna jednak być oparta na samym przypuszczeniu, ale na konkretnych okolicznościach: zapachu alkoholu, chwiejności, agresji, bełkotliwej mowie, posiadaniu substancji, świadkach zdarzenia albo interwencji służb.

To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jednorazowe subiektywne przekonanie może być w sądzie niewystarczające, ale powtarzalne incydenty dobrze udokumentowane mają istotne znaczenie.

Jakie są konsekwencje niewydawania dziecka mimo wyroku sądu?

Jeżeli kontakty są uregulowane, a rodzic stale ich nie wykonuje albo wykonuje niewłaściwie, drugi rodzic może uruchomić procedurę z art. 598¹⁵ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd opiekuńczy najpierw zagrozi nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.

Jeżeli po takim zagrożeniu dalej dochodzi do naruszeń, sąd – na podstawie art. 598¹⁶ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – nakazuje zapłatę należnej sumy pieniężnej, obliczonej stosownie do liczby naruszeń.

Wysokość tej kwoty nie jest sztywno ustalona ustawowo. Sąd uwzględnia okoliczności sprawy, w tym sytuację majątkową zobowiązanego. To oznacza, że kwota 300 zł za każde naruszenie może zostać zasądzona, jeśli wcześniej sąd taką sumę określił w postanowieniu o zagrożeniu.

Dlatego bardzo ważne jest odróżnienie dwóch sytuacji:

• bezzasadnego utrudniania kontaktów,
• jednorazowej lub powtarzającej się odmowy podyktowanej realnym zagrożeniem dla dziecka.

Jeżeli powodem odmowy jest bezpieczeństwo dziecka, trzeba to od razu wykazać dowodami i równolegle wystąpić do sądu o zmianę lub zabezpieczenie kontaktów. Samo tłumaczenie po czasie, bez wniosku i bez dowodów, zwykle osłabia pozycję procesową.

Co robić, gdy ojciec przychodzi pod wpływem alkoholu lub narkotyków?

W takiej sytuacji najważniejsze jest zabezpieczenie dziecka i materiału dowodowego. Praktycznie warto:

• wezwać Policję i poprosić o interwencję na miejscu,
• żądać odnotowania stanu drugiego rodzica w notatce urzędowej,
• zachować wiadomości SMS, nagrania głosowe, monitoring lub relacje świadków,
• spisać własną notatkę z datą, godziną i opisem zachowania,
• jeżeli to możliwe, mieć przy sobie osobę trzecią jako świadka odbioru dziecka.

Choć Policja nie zawsze zdąży na miejsce, samo zgłoszenie ma znaczenie dowodowe. W razie podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia można też złożyć odrębne zawiadomienie. Jeżeli zachowanie rodzica ma związek z przemocą domową, warto rozważyć również procedurę ochronną i równoległe działania rodzinne.

W sprawach rodzinnych duże znaczenie ma nie tylko samo wykazanie incydentu, ale pokazanie, że problem ma charakter powtarzalny i wpływa na dobro dziecka.

Jak zmienić albo ograniczyć kontakty z dzieckiem?

Jeżeli zagrożenie nie jest incydentalne, należy złożyć do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich – wniosek o zmianę sposobu wykonywania kontaktów. Podstawą jest art. 113² § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może w szczególności:

• ograniczyć kontakty do spotkań w obecności drugiego rodzica, kuratora sądowego albo innej wskazanej osoby,
• zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
• ograniczyć kontakty do porozumiewania się na odległość,
• wskazać konkretne miejsce i warunki spotkań.

Jeżeli zagrożenie jest poważne, można wnosić o zakaz kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To środek najdalej idący i sądy stosują go wtedy, gdy kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają.

W praktyce do wniosku warto dołączyć:

• notatki policyjne i numery interwencji,
• wydruki wiadomości,
• zaświadczenia ze szkoły, przedszkola lub od psychologa, jeśli dziecko reaguje lękiem,
• wniosek o przesłuchanie świadków,
• wniosek o opinię OZSS, jeżeli potrzebna jest ocena więzi, lęku dziecka i wpływu zachowania rodzica.

Jeżeli dziecko konsekwentnie odmawia spotkań, sąd może badać przyczyny tej postawy. Sama niechęć dziecka nie znosi automatycznie obowiązku wykonywania kontaktów, ale może mieć istotne znaczenie przy zmianie orzeczenia – zwłaszcza gdy wynika z lęku, przemocy, uzależnienia albo destabilizacji emocjonalnej.

Czy można uzyskać zabezpieczenie na czas trwania sprawy?

Tak. Jeżeli sprawa wymaga pilnej reakcji, razem z wnioskiem o zmianę kontaktów warto złożyć wniosek o zabezpieczenie. Podstawą jest art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z przepisami postępowania nieprocesowego.

W zabezpieczeniu można żądać np. czasowego zawieszenia zabierania dziecka poza miejsce zamieszkania, realizacji kontaktów wyłącznie w obecności kuratora albo ograniczenia kontaktów do rozmów telefonicznych lub wideorozmów do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia.

To często najważniejszy krok praktyczny, bo samo postępowanie o zmianę kontaktów może potrwać, a dziecko potrzebuje ochrony od razu.

Wyjazd wakacyjny a ustalone kontakty

Jeżeli istnieje prawomocny harmonogram kontaktów, wyjazd wakacyjny nie powinien go naruszać. Co do zasady rodzic nie może samodzielnie ułożyć wakacji w sposób uniemożliwiający wykonanie kontaktów przez drugiego rodzica.

Najbezpieczniejsze rozwiązania są trzy:

• uzgodnienie z drugim rodzicem innego harmonogramu na wakacje, najlepiej na piśmie,
• zawarcie ugody przed mediatorem albo przed sądem,
• złożenie do sądu wniosku o zmianę kontaktów na okres wakacyjny albo o zabezpieczenie.

Jeżeli wyjazd ma charakter krótkotrwały i nie koliduje z terminami kontaktów, problem zwykle jest mniejszy. Jeżeli jednak obejmuje cały okres wakacji lub znaczną jego część, brak porozumienia może prowadzić do zarzutu naruszenia obowiązku wykonywania kontaktów.

Samo miejsce pobytu oddalone o 100 km nie przekreśla wyjazdu, ale organizacja kontaktów powinna być realna i zgodna z orzeczeniem sądu albo nowym uzgodnieniem stron.

Czy sąd bierze pod uwagę zdanie dziecka?

Tak, ale w sposób dostosowany do wieku i dojrzałości dziecka. Zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego wysłuchuje go, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Sąd uwzględnia zdanie i rozsądne życzenia dziecka stosownie do okoliczności.

Nie oznacza to jednak, że dziecko samodzielnie „decyduje”, czy kontakt ma się odbyć. Jego stanowisko jest jednym z elementów oceny dobra dziecka. Jeżeli odmowa kontaktu wynika z lęku albo złych doświadczeń, sąd może to potraktować jako argument za zmianą kontaktów. Jeżeli jednak dziecko odmawia z innych powodów, sąd może pozostawić kontakty bez zmian.

Jak przygotować się do sprawy w sądzie?

W sprawach o kontakty najwięcej ważą konkretne fakty. Warto przygotować:

• chronologiczną listę incydentów z datami i godzinami,
• kopie postanowień sądu i wcześniejszych wniosków,
• dowody interwencji Policji,
• korespondencję z drugim rodzicem,
• dane świadków,
• informacje o reakcji dziecka po kontaktach.

Należy też unikać sformułowań ogólnych typu „ojciec zawsze pije”. W sądzie znacznie lepiej brzmi: „w dniu 14 czerwca o godz. 17:00 ojciec stawił się po dziecko z wyczuwalną wonią alkoholu, chwiał się, interweniowała Policja – numer interwencji…”.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce różni się uzasadniona reakcja ochronna od ryzykownego utrudniania kontaktów.

FAQ

Czy mogę nie wydać dziecka, jeśli ojciec jest pijany?

Tak, jeżeli istnieje realne zagrożenie dla bezpieczeństwa dziecka. Trzeba jednak zebrać dowody i jak najszybciej skierować sprawę do sądu o zmianę lub zabezpieczenie kontaktów.

Czy notatka policyjna wystarczy w sądzie?

Jest ważnym dowodem, ale najlepiej, aby była uzupełniona o świadków, wiadomości, nagrania i historię wcześniejszych incydentów. Im pełniejszy materiał, tym lepiej.

Czy dziecko może samo odmówić kontaktu?

Stanowisko dziecka ma znaczenie, ale samo w sobie nie uchyla orzeczenia sądu. Jeżeli odmowa jest trwała i ma konkretne przyczyny, należy wnioskować o zmianę kontaktów.

Czy za niewydanie dziecka zawsze grozi kara pieniężna?

Nie zawsze od razu. Sąd najpierw zwykle wydaje postanowienie o zagrożeniu nakazaniem zapłaty na podstawie art. 598¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego, a dopiero potem może nakazać zapłatę na podstawie art. 598¹⁶ tej ustawy.

Czy mogę wyjechać z dzieckiem na wakacje bez zgody ojca?

Sam wyjazd krajowy co do zasady nie zawsze wymaga odrębnej zgody, ale nie może naruszać ustalonego harmonogramu kontaktów. Jeżeli koliduje z orzeczeniem, potrzebne jest porozumienie albo zmiana rozstrzygnięcia przez sąd.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 113, art. 113², art. 113³ – Dz.U. – ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 216¹, art. 598¹⁵, art. 598¹⁶, art. 730, art. 730¹, art. 755 – Dz.U. – ISAP