Ucieczka przed przemocą domową a kontakty ojca z dzieckiem

Kontakty z dzieckiem a wcześniejsza przemoc domowa

Zgodnie z art. 113 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice i dziecko mają prawo oraz obowiązek utrzymywania kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej. Kontakty obejmują między innymi odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, rozmowy telefoniczne, korespondencję i komunikację elektroniczną.

To nie oznacza jednak, że rodzic, który stosował przemoc, może samodzielnie narzucić drugiemu rodzicowi sposób, termin i miejsce kontaktów. Władza rodzicielska powinna być wykonywana zgodnie z dobrem dziecka, co wynika z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli istnieje realna obawa przemocy, manipulacji, zastraszania, uprowadzenia albo niewydania dziecka po spotkaniu, sprawę powinien rozstrzygnąć sąd rodzinny.

Jeżeli dziecko mieszka na stałe z jednym z rodziców, sposób kontaktów rodzice powinni ustalić wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Gdy porozumienia nie ma, rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy trzeba wydać dziecko ojcu, który przyszedł bez zapowiedzi?

Jeżeli nie istnieje prawomocne albo natychmiast wykonalne orzeczenie sądu, ugoda sądowa lub ugoda przed mediatorem zatwierdzona przez sąd, które konkretnie określają kontakty ojca z dzieckiem, matka nie ma obowiązku wydania dziecka na kilka dni tylko dlatego, że ojciec tego zażądał. Szczególnie dotyczy to sytuacji, w której wcześniej występowała przemoc albo groźby.

Policja może interweniować, jeżeli dochodzi do awantury, gróźb, naruszenia miru domowego, przemocy albo bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa. Policja nie zastępuje jednak sądu rodzinnego w ustalaniu kontaktów. Przymusowe wykonywanie prawomocnie uregulowanych kontaktów odbywa się według procedury z art. 598¹⁵-598²² ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, czyli przez sąd rodzinny, a nie przez samowolne zabieranie dziecka przez rodzica.

W praktyce, gdy ojciec przychodzi pod drzwi i żąda zabrania dziecka, warto spokojnie poinformować go, że z uwagi na bezpieczeństwo dziecka i brak ustaleń sądowych kontakty powinny zostać uregulowane przez sąd. Jeżeli zachowuje się agresywnie, grozi, dobija się do mieszkania albo próbuje zabrać dziecko siłą, należy wezwać policję.

Jak szybko zabezpieczyć dziecko w sądzie rodzinnym?

W pierwszej kolejności warto złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce oraz o uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem. Właściwość miejscową sądu opiekuńczego określa art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego - co do zasady jest to sąd miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a przy braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu.

Ważne sprawy dziecka, w tym miejsce pobytu dziecka, powinny być rozstrzygane wspólnie przez rodziców. Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W takim wniosku można domagać się, aby sąd ustalił, że miejscem pobytu dziecka jest każdorazowe miejsce zamieszkania matki.

Równocześnie warto złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania. Podstawą jest art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zabezpieczenie może czasowo określić, gdzie dziecko ma przebywać, jak mają wyglądać kontakty, czy ojciec może zabierać dziecko poza miejsce stałego pobytu oraz czy kontakty mają odbywać się w obecności matki, kuratora albo w innym bezpiecznym miejscu.

Opłata od wniosku w sprawie kontaktów wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jeżeli przepis szczególny nie przewiduje innej opłaty. Osoba, która nie może ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Jakie ograniczenia kontaktów może orzec sąd?

Jeżeli dobro dziecka tego wymaga, sąd może ograniczyć utrzymywanie kontaktów na podstawie art. 113² § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi między innymi zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd, ograniczyć kontakty do porozumiewania się na odległość albo zakazać określonych form kontaktu.

Jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka albo je narusza, sąd może zakazać kontaktów na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jest to rozwiązanie najdalej idące, dlatego sąd wymaga konkretnych dowodów, na przykład dokumentacji interwencji policji, procedury Niebieskiej Karty, obdukcji, zaświadczeń lekarskich, opinii psychologicznych, wiadomości z groźbami, nagrań, zeznań świadków lub dokumentów z domu samotnej matki.

Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, sąd może także wydać zarządzenia opiekuńcze na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład zobowiązać rodziców do określonego postępowania, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora albo skierować rodziców do specjalistycznej pomocy.

Przemoc domowa - ochrona matki i dziecka

Jeżeli ojciec dziecka znęcał się fizycznie lub psychicznie, jego zachowanie może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Gdy pokrzywdzoną jest osoba nieporadna ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, zastosowanie może mieć art. 207 § 1a Kodeksu karnego. W razie gróźb karalnych można rozważyć zawiadomienie także pod kątem art. 190 § 1 Kodeksu karnego.

W sytuacji przemocy domowej można uruchomić procedurę Niebieskiej Karty, o której mowa w art. 9d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Procedura ta nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy i może być wszczęta między innymi przez policję, pomoc społeczną, oświatę, ochronę zdrowia lub gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych.

Policja i Żandarmeria Wojskowa mają także uprawnienia do wydania osobie stosującej przemoc nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakazu zbliżania się do tego mieszkania na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji. W określonych sytuacjach możliwe są również zakazy zbliżania się do osoby, kontaktowania się z nią lub wstępu do miejsc, w których przebywa, na podstawie art. 15aaa ustawy o Policji.

Ryzyko porwania albo wywiezienia dziecka za granicę

Jeżeli ojciec grozi, że zabierze dziecko i go nie odda, należy potraktować to poważnie. W sprawie sądowej warto żądać zakazu zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, kontaktów wyłącznie w obecności wskazanej osoby albo kuratora oraz zakazu wyjazdu dziecka za granicę bez pisemnej zgody matki lub zgody sądu. Podstawą takich żądań mogą być art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Wyjazd dziecka za granicę jest zwykle istotną sprawą dziecka, dlatego w razie sporu między rodzicami powinien rozstrzygnąć sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dokument paszportowy dla małoletniego co do zasady wymaga zgody rodziców zgodnie z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, chyba że ustawa przewiduje wyjątek albo zgodę zastępuje orzeczenie sądu.

Jeżeli dziecko zostało bezprawnie wywiezione lub zatrzymane za granicą, zastosowanie może mieć Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. W relacjach między państwami Unii Europejskiej znaczenie ma także rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, czyli tzw. Bruksela II ter. Po Brexicie w relacjach z Wielką Brytanią nadal istotna pozostaje konwencja haska, ale każdą sprawę trzeba ocenić według miejsca zwykłego pobytu dziecka i konkretnych orzeczeń.

Co zrobić krok po kroku?

FAQ

Czy ojciec może wezwać policję, jeżeli matka nie wyda dziecka?

Może wezwać policję, ale sama interwencja nie tworzy prawa do zabrania dziecka. Jeżeli nie ma orzeczenia lub ugody określającej kontakty, spór o harmonogram powinien rozstrzygnąć sąd rodzinny. Policja reaguje przede wszystkim na zagrożenie bezpieczeństwa, przemoc, groźby albo próbę siłowego zabrania dziecka.

Czy przemoc wobec matki ma znaczenie dla kontaktów z dzieckiem?

Tak. Sąd ocenia dobro dziecka, a przemoc wobec matki może wpływać na poczucie bezpieczeństwa dziecka, sposób wykonywania kontaktów i ryzyko dalszej przemocy. Na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może ograniczyć kontakty, a na podstawie art. 113³ tego kodeksu może ich zakazać, jeżeli poważnie zagrażają dobru dziecka.

Czy można żądać kontaktów tylko w obecności kuratora?

Tak. Art. 113² § 2 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi zezwolić na spotkania z dzieckiem tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd. Trzeba wykazać, dlaczego zwykłe kontakty są niebezpieczne lub sprzeczne z dobrem dziecka.

Czy matka może sama wyjechać z dzieckiem do innego miasta?

Jeżeli oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską, trwała zmiana miejsca pobytu dziecka może być istotną sprawą dziecka. W razie braku zgody rodziców rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Inaczej ocenia się nagłą ucieczkę przed bezpośrednim zagrożeniem, a inaczej trwałą zmianę centrum życia dziecka.

Co zrobić, jeśli ojciec zabierze dziecko i nie będzie chciał oddać?

Należy niezwłocznie zawiadomić policję, złożyć pilny wniosek do sądu rodzinnego o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka i kontaktów oraz przedstawić dowody, że ojciec odmawia wydania dziecka. Jeżeli istnieje orzeczenie sądu, można korzystać z procedur jego wykonania. Jeżeli dziecko zostanie wywiezione za granicę, trzeba pilnie sprawdzić możliwość zastosowania konwencji haskiej z 1980 r.

Podsumowanie

Ucieczka przed przemocą domową nie powoduje automatycznie, że ojciec traci prawo do kontaktów z dzieckiem. Nie oznacza też jednak, że może sam decydować o zabraniu dziecka na kilka dni, zwłaszcza gdy wcześniej stosował przemoc, groził albo istnieje ryzyko uprowadzenia. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest szybkie złożenie wniosku do sądu rodzinnego o ustalenie miejsca pobytu dziecka, uregulowanie kontaktów i zabezpieczenie na czas postępowania.

W sprawach tego typu kluczowe są dowody. Warto zabezpieczyć wiadomości, nagrania, dokumentację interwencji, informacje z ośrodka pomocy społecznej, domu samotnej matki, lekarza, psychologa lub szkoły. Im dokładniej opisane jest zagrożenie, tym większa szansa na takie ukształtowanie kontaktów, które chroni dziecko i pozwala uniknąć samowolnych działań drugiego rodzica.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 109, art. 113-113³.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1, art. 755 § 1, art. 598¹⁵-598²².

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 190 § 1, art. 207 § 1 i § 1a, art. 211.

4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493, w szczególności art. 9d.

5. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji - Dz.U. 1990 nr 30 poz. 179, w szczególności art. 15aa i art. 15aaa.

6. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 23 pkt 1 i art. 102 ust. 1.

7. Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych - Dz.U. 2022 poz. 350, w szczególności art. 43 ust. 1.

8. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. - Dz.U. 1995 nr 108 poz. 528.

9. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej i w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.