Czy depresja rodzica może ograniczyć władzę rodzicielską?

Depresja a władza rodzicielska – podstawowa zasada

Sam fakt leczenia psychiatrycznego, korzystania z terapii albo przejścia kryzysu psychicznego nie jest podstawą do odebrania dziecka. W polskim prawie rodzinnym decydujące znaczenie ma dobro dziecka oraz to, czy rodzic rzeczywiście może wykonywać władzę rodzicielską.

Podstawę stanowi art. 95 § 1 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska obejmuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowanie, a powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Oznacza to, że sąd nie pyta wyłącznie o diagnozę, ale o skutki tej diagnozy w praktyce: czy dziecko ma zapewnioną opiekę, bezpieczeństwo, leczenie, prawidłowe żywienie, stabilność i więź z rodzicem.

Kiedy sąd może ograniczyć władzę rodzicielską

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten nie przewiduje automatyzmu. Najpierw musi istnieć realne zagrożenie dobra dziecka, a dopiero potem sąd dobiera środek adekwatny do sytuacji.

Na podstawie art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może m.in. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować rodzinę do asystenta rodziny, określić czynności wymagające zezwolenia sądu albo wskazać, gdzie dziecko ma przebywać. W praktyce przy chorobie jednego z rodziców częściej chodzi o częściowe ograniczenie sposobu wykonywania władzy niż o jej odebranie.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem dalej idącym i może nastąpić tylko w przypadkach wskazanych w art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli gdy władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, gdy rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka. Sama depresja, zwłaszcza leczona i pod kontrolą, zwykle nie spełnia tych przesłanek.

Co sąd bada w praktyce

W sprawach o dziecko sąd zwykle ocenia nie samą chorobę, lecz funkcjonowanie rodzica. Znaczenie mają zwłaszcza:

• czy rodzic podejmuje leczenie i stosuje się do zaleceń,
• czy stan zdrowia jest aktualnie ustabilizowany,
• czy występowały zachowania zagrażające dziecku,
• czy rodzic zapewnia dziecku codzienną opiekę,
• jaka jest więź dziecka z każdym z rodziców,
• czy drugi rodzic wspiera relację dziecka z matką lub ojcem, czy ją sabotuje.

Jeżeli kryzys psychiczny miał charakter incydentalny, a rodzic obecnie leczy się, współpracuje z lekarzem i prawidłowo funkcjonuje, to taki stan faktyczny może przemawiać przeciwko ograniczaniu władzy rodzicielskiej. Inaczej może być wtedy, gdy choroba pozostaje bez leczenia, dochodzi do nawracających zachowań autodestrukcyjnych w obecności dziecka albo rodzic nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb dziecka.

Zobacz również:

ograniczenie władzy rodzicielskiej

Jakie dowody warto zgromadzić

Jeżeli drugi rodzic zarzuca brak stabilności psychicznej, trzeba oprzeć się na aktualnych, konkretnych dowodach. Najczęściej przydatne są:

• zaświadczenie od lekarza psychiatry o rozpoznaniu, leczeniu i rokowaniach,
• zaświadczenie od psychologa lub psychoterapeuty o regularnej terapii,
• dokumentacja medyczna potwierdzająca podjęcie leczenia,
• dowody codziennej opieki nad dzieckiem: zdjęcia, wiadomości, harmonogram wizyt, potwierdzenia wizyt lekarskich dziecka,
• zeznania świadków, którzy widzieli sposób opieki nad dzieckiem,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii OZSS.

Opinia OZSS, czyli Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, bywa w takich sprawach bardzo ważna. Sąd korzysta z niej wtedy, gdy trzeba ocenić kompetencje wychowawcze rodziców, więzi z dzieckiem oraz wpływ konfliktu między rodzicami na dziecko.

Czy wiadomości o załamaniu psychicznym przesądzają sprawę

Nie. Wiadomości wysłane do rodziny, płacz, krzyk czy nawet jednorazowy kryzys psychiczny nie przesądzają automatycznie o tym, że rodzic nie powinien sprawować pieczy nad dzieckiem. Sąd ocenia całokształt materiału dowodowego i aktualny stan rzeczy, a nie wyłącznie pojedynczy epizod.

W postępowaniach rodzinnych istotne jest, czy zdarzenie miało charakter jednorazowy, czy było związane z przemocą psychiczną ze strony partnera, czy po nim rodzic podjął leczenie oraz czy obecnie potrafi bezpiecznie opiekować się dzieckiem. Jeżeli drugi rodzic wyciąga z kontekstu pojedyncze nagrania albo wiadomości, trzeba zadbać o pokazanie pełnego tła sytuacji.

Gdy drugi rodzic zabiera dziecko i ogranicza kontakt

Jeżeli nie ma prawomocnego orzeczenia sądu regulującego miejsce pobytu dziecka i kontakty, konflikt szybko się zaostrza. W takiej sytuacji zwykle warto złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o:

• ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców, na podstawie art. 26 Kodeksu cywilnego w związku z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• uregulowanie kontaktów z dzieckiem na podstawie art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zabezpieczenie kontaktów albo pieczy na czas trwania postępowania na podstawie art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Kontakty z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nawet rodzic, którego władza została ograniczona, co do zasady zachowuje prawo i obowiązek kontaktów, chyba że sąd te kontakty odrębnie ograniczy lub zakaże ich wykonywania.

Jeżeli potrzebujesz przygotować argumentację do sprawy, pomocny może być materiał: argumenty na ograniczenie.

Przemoc ze strony partnera a sprawa o dziecko

Jeżeli partner groził uduszeniem, poniżał, izolował albo nagrywał kryzysy psychiczne zamiast wezwać pomoc, to taka okoliczność może mieć znaczenie nie tylko w sprawie rodzinnej, ale również karnej i cywilnej. Dla sądu rodzinnego ważne jest, czy dziecko wychowuje się w środowisku wolnym od przemocy.

W zależności od faktów można rozważyć:

• zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, jeżeli doszło do gróźb karalnych albo przemocy,
• wniosek o zobowiązanie sprawcy przemocy do opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się – gdy zachodzą ku temu podstawy ustawowe,
• powołanie tych okoliczności w sprawie rodzinnej jako dowodu na destabilizujący wpływ drugiego rodzica.

Jeżeli problem dotyczy również choroby psychicznej współmałżonka i niemożności wspólnego funkcjonowania, zobacz także: uwolnić się od chorego psych. męża.

Czy można odzyskać pełny zakres opieki po poprawie stanu zdrowia

Tak. Jeżeli wcześniej doszło do ograniczenia władzy rodzicielskiej albo do niekorzystnego zabezpieczenia, a sytuacja uległa poprawie, można żądać zmiany rozstrzygnięcia. W sprawach rodzinnych sąd opiera się na aktualnym stanie faktycznym, więc poprawa zdrowia, regularne leczenie i prawidłowa opieka nad dzieckiem mają realne znaczenie.

Podstawą zmiany wcześniejszych rozstrzygnięć dotyczących dziecka jest co do zasady zmiana okoliczności wpływających na dobro małoletniego. W praktyce warto wtedy przedstawić nowe dokumenty medyczne, nowe zaświadczenia, wykazać stabilne warunki mieszkaniowe i plan opieki nad dzieckiem.

Jak wygląda ocena sytuacji małego dziecka

Przy dziecku rocznym sąd bardzo dokładnie bada kwestię codziennej pieczy, karmienia, snu, wizyt lekarskich, rytmu dnia i więzi przywiązaniowej. Nie oznacza to jednak, że małe dziecko „z definicji” powinno mieszkać z jednym konkretnym rodzicem. Decyduje konkretny stan faktyczny.

Znaczenie ma m.in. to, kto dotychczas wykonywał większość obowiązków opiekuńczych, kto zna potrzeby dziecka, kto współpracuje w leczeniu i pielęgnacji oraz czy któryś z rodziców nie manipuluje dostępem do dziecka. Jeżeli dziecko było stale pod opieką matki, a jej kryzys miał charakter przejściowy i jest leczony, nie ma podstaw, aby z góry zakładać trwałe odsunięcie jej od dziecka.

Jeżeli potrzebna jest opieka nad chorym członkiem rodziny

W niektórych rodzinach równolegle pojawia się problem opieki nad chorym rodzicem lub innym bliskim. Wtedy mogą wchodzić w grę odrębne instytucje, takie jak opiekun prawny czy ubezwłasnowolnienie, ale nie należy ich mylić ze sprawą o władzę rodzicielską nad dzieckiem. Więcej o tym zagadnieniu: opiekun chorego rodzica.

Co warto zrobić krok po kroku

FAQ

Czy sama depresja wystarczy do ograniczenia praw rodzicielskich?

Nie. Sama diagnoza nie wystarcza. Potrzebne jest wykazanie, że dobro dziecka jest zagrożone, zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy leczenie psychiatryczne działa na niekorzyść rodzica?

Zwykle nie. Często działa na korzyść, bo pokazuje odpowiedzialność, świadomość problemu i wolę poprawy. Dla sądu ważniejsze jest nieukrywanie problemu i systematyczne leczenie niż sama diagnoza.

Czy rodzic z ograniczoną władzą rodzicielską nadal może widywać dziecko?

Tak. Kontakty z dzieckiem są co do zasady niezależne od władzy rodzicielskiej, co wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ograniczenie kontaktów wymaga odrębnego rozstrzygnięcia.

Jak szybko można uzyskać zabezpieczenie kontaktów?

To zależy od sądu i pilności sprawy, ale wniosek o zabezpieczenie składa się razem z wnioskiem głównym albo przed jego wniesieniem. Jeżeli istnieje realne ryzyko zerwania więzi z dzieckiem, warto działać niezwłocznie.

Czy nagrania z kryzysu psychicznego zawsze są skutecznym dowodem?

Nie. Sąd ocenia je razem z całym materiałem dowodowym. Znaczenie ma kontekst, data nagrania, częstotliwość podobnych zdarzeń i aktualny stan zdrowia rodzica.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 95, art. 97, art. 109, art. 111, art. 113 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i art. 755 § 1 – ISAP.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 26 – ISAP.