Ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca i kontakty z dzieckiem

Kiedy można żądać ograniczenia władzy rodzicielskiej?

Jeżeli ojcostwo zostało ustalone, a sąd nie ograniczył ani nie pozbawił ojca władzy rodzicielskiej, oboje rodzice mają co do zasady takie same prawa i obowiązki wobec dziecka. Wynika to z art. 93 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.

Zakres władzy rodzicielskiej określa art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Z kolei art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakazuje wykonywać władzę rodzicielską tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Powiązaną kwestią jest to, czy zdrada matki może wpłynąć na opiekę nad dzieckiem.

W opisanej sytuacji kluczowe nie jest samo to, że ojciec domaga się kontaktów, lecz to, czy rzeczywiście współuczestniczy w wychowaniu, czy potrafi podejmować decyzje w interesie dziecka oraz czy jego zachowania nie powodują stałych konfliktów i niepewności. Jeżeli rodzic interesuje się dzieckiem nieregularnie, nie uczestniczy w codziennej opiece, odmawia współdziałania w ważnych sprawach, a jednocześnie grozi zabraniem dziecka, może to uzasadniać wniosek o sądowe uregulowanie władzy rodzicielskiej.

W praktyce warto odróżnić trzy instytucje: powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu rodzicowi, ograniczenie władzy drugiego rodzica oraz pozbawienie władzy rodzicielskiej. O tym, jakie okoliczności są brane pod uwagę, szerzej piszemy w materiale o tym, jakie są przesłanki ograniczenia władzy.

Powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu rodzicowi

Jeżeli rodzice żyją w rozłączeniu, zastosowanie ma art. 107 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem.

Najważniejszy w opisanej sprawie jest art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców i ograniczyć władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka.

W praktyce ograniczenie władzy ojca może polegać na pozostawieniu mu prawa współdecydowania tylko w najważniejszych sprawach, na przykład dotyczących:

• wyboru szkoły lub przedszkola,
• istotnego leczenia i zabiegów medycznych,
• wyjazdu dziecka za granicę na pobyt stały lub dłuższy pobyt czasowy,
• wyrobienia dokumentu paszportowego,
• zmiany miejsca stałego pobytu dziecka,
• wyboru sposobu wychowania religijnego, jeżeli sprawa ma realne znaczenie dla dobra dziecka.

Sąd nie powinien ograniczać władzy rodzicielskiej automatycznie tylko dlatego, że rodzice są skonfliktowani. Trzeba wykazać, że pozostawienie pełnej władzy obojgu rodzicom utrudnia podejmowanie decyzji albo stwarza ryzyko dla stabilności dziecka. Przydatne mogą być wiadomości, dowody odmów współdziałania, historia nieregularnych kontaktów, dokumentacja leczenia dziecka lub rodzica, zaświadczenia z placówki edukacyjnej oraz zeznania świadków.

Czym sąd kieruje się przy rozstrzyganiu o dziecku?

Podstawowym kryterium jest dobro dziecka. Wynika to bezpośrednio z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dobro dziecka obejmuje między innymi bezpieczeństwo, stabilność, więzi emocjonalne, warunki rozwoju, zdrowie, potrzeby psychiczne oraz możliwość utrzymywania prawidłowych relacji z obojgiem rodziców.

Art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na rodziców obowiązek troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz należyte przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Dlatego sąd ocenia nie tylko deklaracje rodziców, lecz także ich dotychczasowe zachowanie: kto faktycznie sprawował opiekę, kto chodził do lekarza, organizował opiekę, podejmował decyzje i zaspokajał codzienne potrzeby dziecka.

W sprawach rodzinnych nadal znaczenie ma utrwalony pogląd, że przy rozstrzyganiu o władzy rodzicielskiej sąd powinien kierować się przede wszystkim dobrem dziecka, a nie interesem jednego z rodziców. Tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 sierpnia 1981 r., sygn. akt III CRN 155/81. Orzeczenie to jest nadal przywoływane jako wyraz ogólnej zasady oceny spraw rodzinnych.

Jeżeli dziecko jest małe i przez długi czas pozostawało pod codzienną opieką jednego rodzica, sąd zwykle bierze pod uwagę silną więź emocjonalną, potrzebę przewidywalności i stopniowego przyzwyczajania dziecka do dłuższych kontaktów z drugim rodzicem. Nie oznacza to jednak, że drugi rodzic ma być odsunięty od dziecka. Sąd może ułożyć kontakty etapowo.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej a kontakty z dzieckiem

Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznego ograniczenia kontaktów. Art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi wyraźnie, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Zgodnie z art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, czyli odwiedziny, spotkania i zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, a także bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, w tym środkami komunikacji elektronicznej.

Jeżeli dziecko stale przebywa u jednego z rodziców, rodzice powinni wspólnie określić sposób kontaktów, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Tak stanowi art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli porozumienia nie ma, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

W sprawie małego dziecka można wnosić o kontakty stopniowe, na przykład początkowo krótsze i w obecności matki albo innej osoby, a dopiero później dłuższe spotkania poza miejscem zamieszkania dziecka. Podstawą takiego wniosku musi być dobro dziecka, a nie niechęć jednego rodzica do drugiego.

Kiedy sąd może ograniczyć kontakty ojca z dzieckiem?

Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ograniczy utrzymywanie kontaktów rodzica z dzieckiem. Wynika to z art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Art. 113² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje przykładowe sposoby ograniczenia kontaktów. Sąd może w szczególności:

1. zakazać spotykania się z dzieckiem,
2. zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
3. zezwolić na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd,
4. ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
5. zakazać porozumiewania się na odległość.

Całkowity zakaz kontaktów jest rozwiązaniem wyjątkowym. Art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje go wtedy, gdy utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka albo je narusza. W typowej sprawie, w której ojciec bywa nieregularny, ale nie stanowi bezpośredniego zagrożenia, sąd częściej ureguluje kontakty w sposób ostrożny niż zakaże ich całkowicie.

Jeżeli problemem jest bezpieczeństwo dziecka, uzależnienie, przemoc, zaburzenia psychiczne rodzica albo manipulowanie dzieckiem, trzeba przedstawić konkretne dowody. W podobnych sprawach znaczenie może mieć materiał dotyczący tego, jak wygląda prawna ochrona dziecka przed zachowaniami rodzica zagrażającymi jego dobru.

Weekendowe kontakty a stały rytm życia dziecka

Stały plan tygodnia dziecka, więź z dziadkami, praktyki religijne i przyzwyczajenia rodzinne mogą mieć znaczenie, ale nie dają jednemu rodzicowi prawa do całkowitego wyłączenia kontaktów drugiego rodzica w weekendy. Sąd będzie szukał rozwiązania, które z jednej strony ochroni stabilność dziecka, a z drugiej pozwoli budować relację z ojcem.

Przy trzyletnim dziecku można argumentować, że długie, całodniowe lub całoweekendowe kontakty powinny być poprzedzone krótszymi spotkaniami, jeżeli dotychczas ojciec widywał dziecko nieregularnie i nie zajmował się nim samodzielnie. Taki wniosek warto powiązać z konkretnymi okolicznościami: reakcją dziecka, dotychczasowym przebiegiem spotkań, brakiem doświadczenia ojca w opiece, potrzebami zdrowotnymi lub emocjonalnymi dziecka.

Sąd może dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Takie zespoły działają na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. Opinia OZSS może dotyczyć więzi dziecka z rodzicami, kompetencji wychowawczych rodziców oraz najbardziej bezpiecznego modelu kontaktów.

Brak zgody ojca na paszport dla dziecka

Wyrobienie dziecku paszportu jest istotną sprawą dziecka. Jeżeli rodzice mają pełną władzę rodzicielską i nie ma między nimi zgody, zastosowanie ma art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Kwestie paszportowe reguluje ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Z art. 43 ust. 1 tej ustawy wynika zasada, że do wydania dokumentu paszportowego osobie małoletniej wymagana jest zgoda matki i ojca, jeżeli przysługuje im władza rodzicielska. Jeżeli jeden z rodziców odmawia zgody bez rzeczowego powodu, drugi rodzic może złożyć do sądu rodzinnego wniosek o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka, czyli o zgodę zastępującą zgodę drugiego rodzica.

W uzasadnieniu warto wyjaśnić cel wyrobienia paszportu, planowane wyjazdy, ich czas, miejsce pobytu, sposób kontaktu z drugim rodzicem oraz to, że dokument nie służy wywiezieniu dziecka na stałe za granicę. Jeżeli ojciec tylko blokuje sprawę, a nie przedstawia realnych zagrożeń, sąd może wydać rozstrzygnięcie zastępujące jego zgodę.

Różnice religijne między rodzicami

Różne wyznania rodziców same w sobie nie są podstawą do ograniczenia kontaktów ani do ograniczenia władzy rodzicielskiej. Art. 48 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, z uwzględnieniem stopnia dojrzałości dziecka, jego wolności sumienia i wyznania oraz jego przekonań. Podobną zasadę w zakresie wychowania religijnego wyraża art. 53 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Jeżeli rodzice nie potrafią uzgodnić istotnych spraw dotyczących wychowania religijnego dziecka, sąd może rozstrzygnąć spór na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd nie powinien jednak wartościować wyznań rodziców. Ocenia, czy określony sposób postępowania służy dziecku, czy powoduje konflikt lojalnościowy, dezorientację albo presję.

Uczestnictwo dziecka w świętach lub zwyczajach religijnych ojca nie musi naruszać dobra dziecka. Problem pojawiłby się wtedy, gdyby ojciec wykorzystywał religię do podważania autorytetu matki, wzbudzania lęku u dziecka, ośmieszania przekonań drugiego rodzica albo narzucania dziecku praktyk nieadekwatnych do jego wieku i sytuacji.

Co można zawrzeć we wniosku do sądu?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka. Wniosek może obejmować jednocześnie kilka żądań, jeżeli dotyczą tego samego dziecka i są ze sobą powiązane.

Najczęściej w opisanej sytuacji warto rozważyć wniosek o:

• ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce,
• powierzenie matce wykonywania władzy rodzicielskiej,
• ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca do współdecydowania o konkretnie wskazanych istotnych sprawach dziecka,
• uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem w określone dni, godziny i warunki,
• ustalenie, że kontakty będą odbywać się początkowo w obecności matki albo innej osoby, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka,
• rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka, na przykład wyrażenie zgody na wydanie paszportu.

Dowody, które mogą pomóc w sprawie

W sprawie o władzę rodzicielską i kontakty warto przygotować dowody pokazujące codzienne funkcjonowanie dziecka oraz dotychczasową postawę obojga rodziców. Mogą to być między innymi:

• wiadomości SMS, e-maile i komunikatory pokazujące odmowę współdziałania albo nieregularność kontaktów,
• potwierdzenia wizyt lekarskich, terapii, szczepień i obecności rodzica przy leczeniu dziecka,
• zaświadczenia z przedszkola, żłobka lub od psychologa, jeżeli dziecko korzysta z pomocy specjalisty,
• zeznania świadków, którzy znają sposób opieki nad dzieckiem,
• propozycja szczegółowego harmonogramu kontaktów,
• dowody na to, że drugi rodzic grozi zabraniem dziecka albo działa impulsywnie.

Warto unikać argumentów ocennych, takich jak „ojciec jest nieodpowiedzialny”, bez wskazania konkretnych faktów. Lepsze są daty, przykłady i dokumenty: kiedy nie przyszedł na kontakt, kiedy odmówił zgody, kiedy nie odebrał dziecka, kiedy nie interesował się leczeniem.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji matka może wystąpić do sądu rodzinnego o powierzenie jej wykonywania władzy rodzicielskiej i ograniczenie władzy ojca do konkretnych spraw dziecka. Podstawą jest art. 107 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale o wyniku zdecydują szczegółowe fakty oraz dobro dziecka.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że ograniczenie władzy rodzicielskiej nie eliminuje kontaktów ojca z dzieckiem. Jeżeli dotychczasowe kontakty były krótkie i nieregularne, można wnosić o ich stopniowe rozszerzanie, określenie konkretnych dni i godzin, a w razie potrzeby także o obecność matki lub innej osoby podczas spotkań. Spór o paszport, religię lub inne istotne sprawy dziecka można przekazać do rozstrzygnięcia sądowi na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Art. 93 § 1, art. 95 § 1 i § 3, art. 96 § 1, art. 97 § 2, art. 107 § 1 i § 2, art. 113 § 1 i § 2, art. 113¹ § 1, art. 113² § 1 i § 2, art. 113³ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych.
• Art. 48 ust. 1 oraz art. 53 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
• Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1981 r., sygn. akt III CRN 155/81.