Jakich argumentów użyć w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej?

Sprawy o władzę rodzicielską i kontakty z dzieckiem są często mylone. Rodzic, który widzi, że drugi rodzic nie angażuje się w życie dziecka, odwołuje spotkania albo naraża dziecko na stres, naturalnie rozważa wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej. Nie zawsze jednak taki wniosek będzie najskuteczniejszym środkiem prawnym.

W opisanej sytuacji matka dziecka obawia się, że ojciec realizuje kontakty wybiórczo, nie interesuje się córką w czasie choroby, a podczas spotkań pojawia się jego nowa partnerka, co dziecko źle znosi. Trzeba więc oddzielić dwa problemy: wykonywanie władzy rodzicielskiej oraz sposób wykonywania kontaktów.

Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej wpływa na kontakty z dzieckiem?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Oznacza to, że samo ograniczenie ojcu władzy rodzicielskiej nie odbiera mu prawa do widywania się z dzieckiem i nie zmienia automatycznie dni ani godzin spotkań.

Kontakty obejmują m.in. przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, także przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. Jeżeli więc problem dotyczy tego, jak, kiedy i w jakich warunkach ojciec widuje się z dzieckiem, trzeba rozważyć przede wszystkim zmianę orzeczenia o kontaktach.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że prawo do kontaktów nie jest elementem władzy rodzicielskiej. Ograniczenie, zawieszenie albo nawet pozbawienie władzy rodzicielskiej nie oznacza samo przez się zakazu kontaktów. Do ingerencji w kontakty potrzebne jest odrębne rozstrzygnięcie sądu.

Kiedy wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej ma sens?

Podstawą ograniczenia władzy rodzicielskiej jest przede wszystkim art. 109 § 1 K.r.o. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Nie trzeba więc wykazywać skrajnej winy rodzica, ale trzeba pokazać realne zagrożenie dobra dziecka. Więcej o tym, jak sąd ocenia przesłanki ograniczenia władzy, warto czytać łącznie z art. 109 K.r.o.

Argumenty za ograniczeniem władzy rodzicielskiej mogą dotyczyć w szczególności sytuacji, gdy rodzic:

• nie interesuje się zdrowiem, edukacją i codziennymi potrzebami dziecka, mimo że formalnie ma współdecydować o istotnych sprawach;
• utrudnia podejmowanie decyzji dotyczących leczenia, szkoły, terapii albo dokumentów dziecka;
• podejmuje decyzje sprzeczne z dobrem dziecka lub ignoruje zalecenia lekarzy, psychologa czy szkoły;
• wykorzystuje władzę rodzicielską do prowadzenia konfliktu z drugim rodzicem;
• nie współpracuje w sprawach dziecka, a jego zachowanie powoduje u dziecka powtarzalny stres, poczucie zagrożenia albo zaburzenia funkcjonowania.

Sąd może m.in. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, skierować ich do specjalistów, określić czynności, których rodzic nie może dokonywać bez zgody sądu, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora albo ograniczyć władzę rodzica do konkretnych obowiązków i uprawnień.

Jeżeli rodzice żyją osobno, sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z nich, ograniczając władzę drugiego do określonych spraw, np. współdecydowania o leczeniu, edukacji, wyjazdach zagranicznych lub wyborze szkoły. Zakres ograniczenia powinien być dopasowany do problemu, a nie sformułowany ogólnie.

Kiedy lepszy będzie wniosek o zmianę kontaktów?

Jeżeli trudność polega na tym, że ojciec odwołuje spotkania, odbiera dziecko nieregularnie, nie utrzymuje kontaktu w czasie choroby albo spotkania źle wpływają na dziecko, trzeba rozważyć wniosek o zmianę sposobu kontaktów. Sąd może uregulować nie tylko dni i godziny spotkań, lecz także miejsce odbioru dziecka, sposób odrabiania niewykorzystanych kontaktów, kontakt telefoniczny lub online, obecność innych osób oraz nadzór nad kontaktami.

W praktyce argumenty powinny odnosić się do dobra dziecka, a nie do samego niezadowolenia drugiego rodzica. Znaczenie może mieć np. to, że dziecko po spotkaniach wraca rozregulowane emocjonalnie, ma problemy ze snem, mówi o lęku, odmawia kolejnych spotkań albo reaguje somatycznie. Przy ustalaniu, jaka częstotliwość kontaktów będzie właściwa, sąd bierze pod uwagę wiek dziecka, więź z rodzicem, dotychczasowy przebieg spotkań i realne możliwości rodziców.

Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, sąd może je ograniczyć na podstawie art. 113² K.r.o. Może przykładowo zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, kuratora albo innej wskazanej osoby, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się albo zakazać porozumiewania się na odległość. W najpoważniejszych sytuacjach, gdy utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd może zakazać kontaktów.

Jakie dowody przygotować do sądu?

Sąd rodzinny nie powinien opierać rozstrzygnięcia na ogólnych zarzutach typu „ojciec się nie interesuje” albo „dziecko źle to znosi”. Trzeba pokazać konkretne zdarzenia, ich powtarzalność oraz wpływ na dziecko.

Przydatne dowody to zwłaszcza:

• wiadomości SMS, e-maile i komunikatory pokazujące odwoływanie spotkań, brak odpowiedzi albo konflikty dotyczące dziecka;
• kalendarz kontaktów z datami: kiedy ojciec odebrał dziecko, kiedy odwołał spotkanie, kiedy nie przyjechał i czy uprzedził o tym z wyprzedzeniem;
• dokumentacja medyczna, zaświadczenia psychologa, pedagoga szkolnego lub terapeuty;
• informacje ze szkoły lub przedszkola o zmianach w zachowaniu dziecka;
• zeznania świadków, np. członków rodziny, nauczycieli, opiekunów, sąsiadów;
• wniosek o dowód z opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, czyli OZSS, jeżeli potrzebna jest ocena więzi, reakcji dziecka i kompetencji wychowawczych rodziców.

W starszych materiałach można spotkać nazwę RODK. Obecnie w sprawach rodzinnych zasadnicze znaczenie mają opinie OZSS. Warto też pamiętać, że sąd może wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Zdanie dziecka jest ważne, ale nie zawsze rozstrzyga sprawę samo w sobie, bo sąd bada przede wszystkim jego dobro.

Jeżeli sąd rozważa dowód specjalistyczny, osobno opisujemy badanie OZSS w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej i sposób przygotowania się do niego.

Czy obecność nowej partnerki ojca uzasadnia zmianę kontaktów?

Sama obecność nowej partnerki ojca nie oznacza automatycznie zagrożenia dobra dziecka. Sąd będzie badał, czy obecność tej osoby faktycznie wpływa negatywnie na dziecko, czy dziecko jest wciągane w konflikt dorosłych, czy partnerka przekracza granice wychowawcze, a także czy rodzice stopniowo i rozsądnie przygotowali dziecko do nowej sytuacji.

Jeżeli dziecko reaguje silnym lękiem, płaczem, odmową spotkań, problemami ze snem albo regresją zachowania, warto zebrać dowody i rozważyć wniosek o czasowe ograniczenie kontaktów w określonych warunkach, np. bez obecności partnerki, w neutralnym miejscu albo w obecności osoby trzeciej. Podobne problemy praktyczne omawia szerzej temat dziecko a nowa partnerka ojca.

Trzeba jednak unikać argumentacji opartej wyłącznie na dezaprobacie moralnej wobec nowego związku ojca. Dla sądu kluczowe będzie to, czy konkretne zachowania naruszają dobro dziecka, a nie sama okoliczność, że rodzic ma nową relację.

Co zrobić, gdy dziecko nie chce kontaktów z ojcem?

Niechęć dziecka do kontaktów jest sygnałem, który trzeba potraktować poważnie, ale ostrożnie. Sąd będzie badał, czy dziecko rzeczywiście samodzielnie odmawia spotkań, czy jego postawa wynika z konfliktu lojalnościowego, presji jednego z rodziców, wcześniejszych złych doświadczeń albo braku więzi z drugim rodzicem.

Jeżeli dziecko jest dziecko niechętne kontaktom, warto unikać samowolnego blokowania spotkań, o ile nie ma bezpośredniego zagrożenia. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie wniosku o zmianę kontaktów, zabezpieczenie na czas postępowania i przeprowadzenie dowodów z dokumentów, świadków oraz opinii specjalistycznej.

W razie nagłego zagrożenia, przemocy, nadużywania alkoholu, narkotyków albo innych poważnych okoliczności trzeba działać szybciej: zawiadomić odpowiednie służby, zabezpieczyć dowody i złożyć wniosek o pilne zabezpieczenie kontaktów albo ich czasowe wstrzymanie.

Jak złożyć wniosek i ile to kosztuje?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego co do zasady według miejsca zamieszkania dziecka, a gdy dziecko nie ma miejsca zamieszkania w Polsce albo trudno je ustalić – według miejsca jego pobytu. Sprawa toczy się zwykle w trybie nieprocesowym.

We wniosku należy wskazać uczestników, dokładne żądanie, uzasadnienie, dowody oraz załączniki. W sprawie o kontakty warto sformułować konkretny harmonogram, np. dni, godziny, miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka, zasady kontaktu w chorobie, wakacje, święta, telefon lub komunikator. W sprawie o władzę rodzicielską trzeba dokładnie określić, do jakich spraw ma zostać ograniczona władza drugiego rodzica.

Opłata sądowa od wniosku o ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej wynosi co do zasady 100 zł. Wniosek dotyczący kontaktów z dzieckiem również podlega zasadniczo opłacie stałej 100 zł. Jeżeli sytuacja wymaga szybkiej reakcji, można wraz z wnioskiem złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania.

FAQ

Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej odbiera ojcu prawo do widzeń?

Nie. Kontakty z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej. Aby zmienić albo ograniczyć spotkania, trzeba żądać zmiany kontaktów lub ich ograniczenia.

Czy nieregularne kontakty wystarczą do ograniczenia władzy rodzicielskiej?

Niekoniecznie. Jeżeli problem dotyczy głównie odwoływania spotkań, sąd może uznać, że właściwsza jest zmiana kontaktów. Ograniczenie władzy rodzicielskiej wymaga wykazania zagrożenia dobra dziecka w zakresie wykonywania tej władzy.

Czy można zakazać kontaktów w obecności nowej partnerki ojca?

Można o to wnosić, ale trzeba wykazać, że obecność tej osoby realnie szkodzi dziecku. Sama niechęć matki do nowej partnerki ojca zwykle nie wystarczy.

Czy sąd zawsze zleca opinię OZSS?

Nie zawsze. Sąd zleca opinię, gdy potrzebuje wiadomości specjalnych, np. w zakresie więzi rodzinnych, kompetencji wychowawczych rodziców albo wpływu kontaktów na dziecko.

Czy dziecko może samo zdecydować, że nie chce kontaktów?

Zdanie dziecka może mieć znaczenie, zwłaszcza gdy jest starsze i dojrzałe, ale nie zastępuje decyzji sądu. Sąd sprawdza, czy odmowa wynika z rzeczywistych przeżyć dziecka, czy z konfliktu między rodzicami.

Czy można złożyć jednocześnie wniosek o ograniczenie władzy i zmianę kontaktów?

Tak, jeżeli oba żądania wynikają z tej samej sytuacji i są uzasadnione dobrem dziecka. Trzeba jednak jasno rozdzielić argumenty dotyczące władzy rodzicielskiej od argumentów dotyczących kontaktów.

Podsumowanie

W sprawie podobnej do opisanej najważniejsze jest prawidłowe nazwanie problemu. Jeżeli ojciec nie współpracuje przy istotnych decyzjach dotyczących dziecka, ignoruje jego potrzeby zdrowotne lub wychowawcze i zagraża dobru dziecka, można rozważyć ograniczenie władzy rodzicielskiej. Jeżeli natomiast problem dotyczy przebiegu spotkań, ich nieregularności, obecności innych osób albo reakcji dziecka po kontaktach, właściwszy może być wniosek o zmianę kontaktów.

Najsilniejsze argumenty to nie oceny rodzica, ale konkretne fakty i dowody: daty, wiadomości, dokumentacja, opinie specjalistów oraz wykazanie wpływu zachowania drugiego rodzica na dziecko. Sąd rodzinny kieruje się dobrem dziecka, dlatego wniosek powinien pokazywać, jakie rozwiązanie będzie dla dziecka najbezpieczniejsze i najbardziej stabilne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., sygn. akt III CZP 70/66
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2006 r., sygn. akt III CZP 98/05