Opieka nad dzieckiem po śmierci matki – czy babcia może ją przejąć?

Co dzieje się z dzieckiem po śmierci matki?

Zasadą jest, że po śmierci jednego z rodziców drugi rodzic nadal wykonuje władzę rodzicielską, jeżeli mu ona przysługuje. Wynika to z art. 93 § 1 oraz art. 97 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sama wcześniejsza ograniczona władza rodzicielska ojca nie oznacza jeszcze, że po śmierci matki automatycznie zostanie on całkowicie pominięty.

Dlatego najważniejsze pytanie brzmi nie: „czy babcia może przejąć opiekę?”, lecz: „czy istnieją podstawy, aby drugi rodzic nie wykonywał dalej władzy rodzicielskiej albo aby dziecko nie zostało mu powierzone z uwagi na dobro dziecka?”. Odpowiedź zależy zawsze od konkretnego stanu faktycznego.

Czy można za życia zagwarantować opiekę babci?

Nie. Polskie prawo nie przewiduje skutecznego oświadczenia rodzica, które wiązałoby sąd co do tego, kto po jego śmierci ma wychowywać dziecko. Rodzic może jednak pozostawić pisemne oświadczenie woli, informacje o sytuacji dziecka, relacji z babcią, miejscu nauki, leczeniu czy codziennym funkcjonowaniu. Taki dokument nie zastępuje orzeczenia sądu, ale może mieć znaczenie dowodowe przy ocenie dobra dziecka.

Jeżeli obawia się Pani, że po śmierci dziecko trafiłoby do rodzica, który faktycznie nie daje mu bezpieczeństwa, trzeba rozważyć działania jeszcze za życia – przede wszystkim sprawę o zmianę zakresu władzy rodzicielskiej, a w poważniejszych przypadkach o jej pozbawienie.

Kiedy można żądać pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej?

Podstawę stanowi art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej,
• rodzic w sposób rażący zaniedbuje swoje obowiązki względem dziecka.

Trwałą przeszkodą może być np. długotrwały brak możliwości kontaktu z dzieckiem, pobyt za granicą połączony z całkowitym brakiem zainteresowania, ciężka choroba uniemożliwiająca wykonywanie obowiązków albo wieloletnie pozbawienie wolności – o ile rzeczywiście uniemożliwia ono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Nadużywanie władzy to np. przemoc, manipulowanie dzieckiem czy wykorzystywanie go przeciwko drugiemu rodzicowi. Rażące zaniedbywanie obowiązków obejmuje m.in. uporczywy brak kontaktu, brak troski o zdrowie, edukację i utrzymanie dziecka.

Jeżeli sytuacja jest mniej drastyczna, sąd może najpierw wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zamiast od razu pozbawiać rodzica władzy.

Jakie znaczenie ma babcia w postępowaniu sądowym?

Jeżeli drugi rodzic nie może albo nie powinien wykonywać władzy rodzicielskiej, sąd będzie szukał rozwiązania zgodnego z dobrem dziecka. W praktyce bardzo istotne jest wtedy, czy babcia faktycznie uczestniczy w wychowaniu, ma z dzieckiem silną więź, odpowiednie warunki mieszkaniowe i gotowość do stałej opieki.

W takiej sytuacji mogą być brane pod uwagę rozwiązania z obszaru pieczy zastępczej, w tym rodzina zastępcza spokrewniona. Zasady organizacji pieczy zastępczej reguluje ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w szczególności art. 32 ust. 1, zgodnie z którym piecza zastępcza jest sprawowana w formie rodzinnej albo instytucjonalnej, oraz art. 41 ust. 1, który przewiduje możliwość tworzenia rodziny zastępczej spokrewnionej przez wstępnych lub rodzeństwo dziecka.

Jeżeli babcia miałaby przejąć opiekę nad wnukiem, warto wcześniej zadbać o to, aby było możliwe wykazanie jej realnego zaangażowania. Pomocne bywają: dokumenty ze szkoły, zaświadczenia lekarskie, potwierdzenia wspólnego zamieszkiwania lub częstej opieki, a także zeznania świadków.

Zobacz również:

• opieka po śmierci rodzica
• dziadkowie opiekunowie

Co warto zrobić jeszcze za życia?

Najbardziej praktyczne działania to:

W praktyce dobrze jest też porozmawiać z samą babcią o gotowości do pełnienia tej roli. Jeżeli nie będzie chciała lub nie będzie mogła przejąć codziennej opieki, sam zamiar matki nie wystarczy.

Czy można ustanowić babcię opiekunem prawnym od razu?

Nie wtedy, gdy żyje rodzic mający władzę rodzicielską i mogący ją wykonywać. Opieka prawna nad małoletnim jest ustanawiana wtedy, gdy żadne z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej albo gdy rodzice są nieznani. Wynika to z art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że babcia nie może zostać „na zapas” ustanowiona opiekunem prawnym tylko dlatego, że matka chce zabezpieczyć przyszłość dziecka.

Jeżeli jednak po śmierci matki okaże się, że ojciec jest pozbawiony władzy rodzicielskiej, jego władza została zawieszona albo faktycznie nie może jej wykonywać, wtedy sąd podejmie dalsze decyzje dotyczące statusu dziecka i formy opieki.

Zobacz również:

• wskazanie rodziny zastępczej
• adopcja przez babcię

Jak wygląda postępowanie w praktyce?

Sprawy o władzę rodzicielską rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka. Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym na podstawie art. 568 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd bada całokształt sytuacji dziecka, może dopuścić dowód z dokumentów, świadków, opinii OZSS, wysłuchać małoletniego stosownie do jego dojrzałości oraz ocenić, z kim dziecko jest najsilniej związane.

W przypadku nastolatka zdanie dziecka ma duże znaczenie praktyczne, choć nie jest samo w sobie rozstrzygające. Obowiązek wysłuchania dziecka wynika z art. 216(1) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają.

Podsumowanie

Nie można z góry zapewnić, że po śmierci matki dziecko trafi pod opiekę babci. Pierwszeństwo ma drugi rodzic, jeśli posiada władzę rodzicielską i może ją wykonywać. Jeżeli jednak ojciec rażąco zaniedbuje dziecko, nadużywa władzy albo istnieje trwała przeszkoda, warto już teraz rozważyć postępowanie o pozbawienie go władzy rodzicielskiej lub zmianę wcześniejszych rozstrzygnięć. Im lepiej udokumentowana jest rola babci w życiu dziecka, tym większa szansa, że sąd uzna takie rozwiązanie za zgodne z dobrem małoletniego.

FAQ

Czy ograniczona władza rodzicielska ojca wystarczy, aby dziecko po śmierci matki nie trafiło do niego?

Nie zawsze. Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie jej utraty. Jeżeli ojciec nadal ma władzę rodzicielską i może ją wykonywać, sąd będzie badał, czy istnieją podstawy, aby mimo to nie powierzać mu dziecka.

Czy matka może sporządzić dokument, że po jej śmierci dzieckiem ma zająć się babcia?

Może sporządzić takie oświadczenie, ale nie będzie ono wiążące dla sądu. Może natomiast stanowić ważny dowód tego, jakie rozwiązanie matka uważała za najlepsze dla dziecka.

Czy babcia może zostać rodziną zastępczą dla wnuka?

Tak, jest to możliwe. Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej przewiduje rodzinę zastępczą spokrewnioną, którą mogą tworzyć m.in. wstępni dziecka, czyli także babcia lub dziadek.

Czy zdanie nastolatka ma znaczenie?

Tak. Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeśli pozwala na to jego dojrzałość i stan zdrowia. Im starsze i bardziej dojrzałe dziecko, tym większe praktyczne znaczenie ma jego stanowisko.

Czy po śmierci matki można od razu ustanowić babcię opiekunem prawnym?

Tylko wtedy, gdy żadne z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej albo nie może jej wykonywać. Jeżeli ojciec ma władzę rodzicielską i brak podstaw do jej odebrania, opieka prawna nie zostanie ustanowiona.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – Dz.U. 2011 nr 149 poz. 887

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296