Zasiedzenie a brak stwierdzenia nabycia spadku – czy sąd zawiesi sprawę?

Jeżeli Pani ojciec chce wykazać zasiedzenie nieruchomości z doliczeniem okresu posiadania zmarłego poprzednika, sąd ma prawo żądać dokumentu potwierdzającego dziedziczenie po tej osobie. Bez tego bardzo często nie da się wykazać, że obecny posiadacz rzeczywiście wstąpił w sytuację prawną poprzednika i może skorzystać z doliczenia czasu posiadania.

Kiedy w sprawie o zasiedzenie potrzebny jest dokument spadkowy?

Podstawą doliczenia czasu posiadania jest art. 176 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu własnego posiadania czas posiadania poprzednika, a zasada ta ma odpowiednie zastosowanie także wtedy, gdy obecny posiadacz jest spadkobiercą poprzedniego posiadacza.

Samo twierdzenie, że ktoś jest spadkobiercą, zwykle nie wystarcza. W postępowaniu sądowym trzeba to udowodnić odpowiednim dokumentem. Dlatego właśnie sąd w sprawie o zasiedzenie może oczekiwać przedstawienia dokumentu spadkowego, jeżeli ma on znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Zobacz również: wniosek o stwierdzenie zasiedzenia gdy właściciel jest nieznany

Jakim dokumentem wykazuje się prawa do spadku?

Kluczowy jest art. 1027 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Z kolei art. 1025 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę, a notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia na zasadach określonych w przepisach odrębnych. Osoba, która uzyskała takie stwierdzenie albo poświadczenie, korzysta z domniemania, że jest spadkobiercą.

W praktyce oznacza to, że jeżeli Pani ojciec chce oprzeć żądanie zasiedzenia na posiadaniu swojego spadkodawcy, to sąd może oczekiwać jednego z dwóch dokumentów:

• prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, albo
• zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza.

Czy sąd może zawiesić postępowanie o zasiedzenie?

Tak, jest to możliwe. Jeżeli sąd wezwie stronę do wykonania określonego zarządzenia, a bez tego sprawie nie można nadać dalszego biegu, może dojść do zawieszenia postępowania. Podstawę stanowi art. 177 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli na skutek niewykonania przez powoda innych zarządzeń nie można nadać sprawie dalszego biegu.

Choć przepis mówi o „powodzie”, w postępowaniu nieprocesowym o zasiedzenie stosuje się go odpowiednio do wnioskodawcy. Jeżeli więc brak dokumentu spadkowego uniemożliwia ocenę, czy można doliczyć czas posiadania poprzednika, sąd może uznać, że bez uzupełnienia braków nie da się sprawy prowadzić dalej.

To nie oznacza jednak, że zawieszenie następuje automatycznie w każdej sprawie. Wszystko zależy od konkretnego stanu faktycznego: od tego, czy dokument rzeczywiście jest konieczny do rozstrzygnięcia, czy istnieją inni spadkobiercy, czy sporne jest następstwo prawne oraz czy wnioskodawca może wykazać swoje twierdzenia w inny dopuszczalny sposób.

Co zrobić, jeśli ojciec nie ma stwierdzenia nabycia spadku?

W praktyce są dwie drogi:

1. Sądowe stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, co wynika z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego spadkobierców oraz testament, jeśli istnieje.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł – zgodnie z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego na podstawie art. 95i § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie w związku z przepisami o Rejestrze Spadkowym oraz odpowiednich regulacji wykonawczych.

2. Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia

Drugą drogą jest notarialne poświadczenie dziedziczenia. Zgodnie z art. 95a § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem przypadków wskazanych w ustawie.

To rozwiązanie jest możliwe tylko wtedy, gdy nie ma przeszkód formalnych, w szczególności gdy:

• można ustalić wszystkich spadkobierców,
• między zainteresowanymi nie ma sporu co do dziedziczenia,
• wszyscy wymagani uczestnicy stawią się u notariusza,
• nie zachodzi przypadek wyłączający sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia.

Zasady sporządzenia protokołu dziedziczenia i aktu poświadczenia dziedziczenia regulują art. 95c–95p ustawy – Prawo o notariacie. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Która droga jest szybsza: sąd czy notariusz?

Nie ma jednego rozwiązania dobrego dla wszystkich. Jeżeli istnieje spór co do kręgu spadkobierców, testamentu albo udziałów spadkowych, droga notarialna może być niedostępna. Wtedy pozostaje postępowanie sądowe.

Zobacz również: podział działki bez dostępu do drogi publicznej

Czy spadkobierca nabywa spadek automatycznie?

Tak. Zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Oznacza to, że nabycie następuje z mocy prawa.

Problem polega jednak na czym innym: w sądzie trzeba jeszcze to nabycie wykazać. Właśnie temu służy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy sąd o zasiedzenie sam ustali krąg spadkobierców?

Co do zasady sąd rozpoznający sprawę o zasiedzenie bada okoliczności potrzebne do rozstrzygnięcia, ale nie zastępuje odrębnego postępowania spadkowego wtedy, gdy dla wykazania następstwa prawnego potrzebny jest formalny dokument przewidziany w art. 1027 Kodeksu cywilnego. W praktyce sądy bardzo często oczekują, że uczestnik sam dostarczy właściwy dokument spadkowy.

Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy powołuje się na wieloletnie posiadanie poprzednika, po którym dziedziczył. Bez formalnego wykazania dziedziczenia sąd może odmówić uwzględnienia tego okresu przy liczeniu zasiedzenia.

Co grozi po zawieszeniu postępowania?

Jeżeli postępowanie zostanie zawieszone z powodu niewykonania zarządzenia sądu, sprawa nie będzie dalej prowadzona do czasu usunięcia przeszkody. Po uzyskaniu dokumentu należy złożyć wniosek o podjęcie postępowania i dołączyć brakujący dokument.

Trzeba też pamiętać o art. 182 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem sąd umarza postępowanie zawieszone z przyczyn wskazanych w art. 177 § 1 pkt 5 i 6 K.p.c., jeżeli wniosek o podjęcie postępowania nie został zgłoszony w ciągu trzech miesięcy od daty postanowienia o zawieszeniu. Jeżeli przyczyną problemu procesowego jest śmierć wnioskodawcy lub uczestnika, pojawia się dodatkowo kwestia następców prawnych i dalszego biegu sprawy; omawiamy ją przy śmierci strony w sprawie o zasiedzenie.

To ważna zmiana praktyczna względem starszych opracowań: obecnie nie należy zakładać, że na podjęcie sprawy jest aż rok. Po zawieszeniu trzeba działać szybko.

Jak praktycznie postąpić w tej sytuacji?

1. Sprawdź dokładnie, po kim Pani ojciec ma dziedziczyć i czy chodzi o jednego spadkodawcę, czy o kilka kolejnych osób.
2. Ustal, czy istnieje testament, czy dziedziczenie odbywa się z ustawy.
3. Zbierz akty stanu cywilnego i akt zgonu.
4. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są znani i zgodni, rozważ akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.
5. Jeżeli sprawa jest sporna albo niepełna, złóż wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu.
6. Poinformuj sąd prowadzący sprawę o zasiedzenie, że podjęto działania w celu uzyskania dokumentu.
7. Po uzyskaniu dokumentu niezwłocznie złóż go do akt sprawy o zasiedzenie.

FAQ

Czy sam akt zgonu wystarczy w sprawie o zasiedzenie?

Nie. Akt zgonu potwierdza śmierć spadkodawcy, ale nie wykazuje, kto po nim dziedziczy. Do wykazania praw do spadku potrzebne jest co do zasady postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy notarialne poświadczenie dziedziczenia ma taką samą moc jak postanowienie sądu?

Tak, po zarejestrowaniu akt poświadczenia dziedziczenia wywołuje skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Czy sąd zawsze zawiesi postępowanie, jeśli dokumentu nie ma?

Nie zawsze. Zależy to od tego, czy dokument jest rzeczywiście potrzebny do dalszego biegu sprawy. Jeżeli jednak bez niego nie da się ustalić następstwa prawnego i doliczyć czasu posiadania, zawieszenie jest realne.

Ile jest czasu na podjęcie zawieszonej sprawy?

Jeżeli postępowanie zawieszono z przyczyn wskazanych w art. 177 § 1 pkt 5 lub 6 K.p.c., wniosek o podjęcie trzeba zgłosić w ciągu trzech miesięcy od daty postanowienia o zawieszeniu, inaczej sąd umorzy postępowanie.

Czy można równocześnie prowadzić sprawę spadkową i o zasiedzenie?

Tak. W praktyce często najpierw wszczyna się albo przyspiesza postępowanie spadkowe, a następnie dokument składa do akt sprawy o zasiedzenie.

Źródła

• art. 172 § 1 i § 2, art. 176 § 1 i § 2, art. 924, art. 925, art. 1025 § 1 i § 2, art. 1027 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 177 § 1 pkt 6, art. 182 § 1 pkt 1, art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 95a–95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie