Fałszywe zeznania w sprawie o zasiedzenie – co można zrobić?

Kiedy w ogóle można mówić o fałszywych zeznaniach?

W opisanej sytuacji trzeba najpierw rozróżnić zeznania świadka od twierdzeń lub wyjaśnień strony postępowania. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie, bo nie każda nieprawdziwa wypowiedź złożona przed sądem w sprawie cywilnej rodzi odpowiedzialność karną.

Zgodnie z art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Z kolei zgodnie z art. 233 § 2 tej ustawy warunkiem odpowiedzialności jest to, aby przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie albo odebrał od niego przyrzeczenie.

W praktyce oznacza to, że dla odpowiedzialności karnej znaczenie mają łącznie m.in. następujące elementy:

• wypowiedź musiała mieć charakter zeznania służącego za dowód,
• osoba musiała występować w roli, do której stosuje się art. 233 Kodeksu karnego,
• musiała zostać prawidłowo pouczona o odpowiedzialności karnej albo musiano odebrać od niej przyrzeczenie,
• nieprawda lub zatajenie prawdy musiały dotyczyć okoliczności istotnych dla sprawy.

Świadek a strona postępowania – to nie to samo

W postępowaniu o zasiedzenie przeciwnik procesowy zwykle występuje jako uczestnik postępowania, a nie jako świadek. To ważne, ponieważ uczestnik lub strona przedstawia własne twierdzenia, stanowisko i ocenę faktów, ale co do zasady nie składa zeznań w rozumieniu art. 233 § 1 Kodeksu karnego tylko dlatego, że wypowiada się na swoją korzyść.

W postępowaniu cywilnym sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów na podstawie art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli więc przeciwnik przedstawia wersję zdarzeń sprzeczną z dokumentami, korespondencją, zdjęciami czy zeznaniami innych osób, sąd może po prostu uznać jego twierdzenia za niewiarygodne. To nie jest jeszcze to samo co automatyczna odpowiedzialność karna.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy nieprawdę składa świadek. Świadek ma obowiązek mówić prawdę i nie zatajać prawdy, a jego odpowiedzialność za fałszywe zeznania wynika bezpośrednio z art. 233 § 1 i § 2 Kodeksu karnego.

Czy zawarcie ugody zamyka temat wcześniejszych kłamstw?

Nie zawsze. Sam fakt, że strony decydują się na ugodę, nie powoduje automatycznie „anulowania” wcześniejszych zachowań procesowych. Jeżeli rzeczywiście doszło do złożenia fałszywych zeznań przez świadka, to ugoda cywilna nie usuwa z mocy prawa ewentualnej odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że w praktyce sąd cywilny prowadzący sprawę o zasiedzenie nie musi z urzędu wszczynać odrębnego postępowania karnego tylko dlatego, że jedna ze stron uważa zeznania za kłamliwe. Najczęściej znaczenie ma to, czy:

• nieprawda została wykazana konkretnym dowodem,
• chodziło o świadka, a nie o stronę,
• okoliczność była istotna dla rozstrzygnięcia,
• w protokole lub nagraniu rozprawy widać, że świadek został prawidłowo pouczony.

Jeżeli ugoda została zawarta dobrowolnie przed sądem, trzeba też odrębnie ocenić, czy istnieją podstawy do podważania jej skutków. To zależy od konkretnego stanu faktycznego, treści ugody i tego, czy można mówić np. o wadzie oświadczenia woli albo o innych szczególnych podstawach procesowych. Sama subiektywna ocena, że ugoda jest krzywdząca, zwykle nie wystarcza.

Co może zrobić sąd, gdy widzi sprzeczności w materiale dowodowym?

Sąd cywilny przede wszystkim ocenia materiał dowodowy i na tej podstawie wydaje rozstrzygnięcie. Wynika to z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli więc jedna wersja zdarzeń jest sprzeczna z dokumentami lub innymi dowodami, sąd może:

• odmówić wiary określonemu świadkowi albo stronie,
• uznać daną okoliczność za niewykazaną,
• oprzeć rozstrzygnięcie na innych, bardziej wiarygodnych dowodach.

W sprawie o zasiedzenie ma to szczególne znaczenie, bo sąd bada m.in. charakter posiadania, jego samoistność, ciągłość i upływ wymaganego terminu. Jeżeli ktoś podaje nieprawdziwe informacje o czasie władania nieruchomością, sposobie korzystania z działki czy wykonywaniu uprawnień właścicielskich, to może to bezpośrednio wpłynąć na ocenę przesłanek zasiedzenia z art. 172 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Czy można zawiadomić prokuraturę?

Tak, jeżeli chodziło o rzeczywiste fałszywe zeznania świadka, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W takim zawiadomieniu warto wskazać możliwie konkretnie:

• sygnaturę sprawy,
• datę rozprawy,
• imię i nazwisko świadka,
• dokładny fragment zeznań, który był nieprawdziwy,
• dowody przeczące tym zeznaniom,
• informację, że świadek został pouczony o odpowiedzialności karnej.

Jeżeli natomiast chodziło wyłącznie o wypowiedzi samej strony lub uczestnika postępowania o zasiedzenie, zawiadomienie karne może okazać się nieskuteczne właśnie dlatego, że nie doszło do złożenia zeznań w rozumieniu art. 233 Kodeksu karnego. W takiej sytuacji ciężar reakcji spoczywa głównie na aktywności dowodowej w postępowaniu cywilnym.

Jakie działania mają sens jeszcze w toku sprawy?

Jeżeli sprawa o zasiedzenie jeszcze się formalnie nie zakończyła, najważniejsze są działania procesowe, które mogą wpłynąć na wynik postępowania. W praktyce warto rozważyć:

• wniosek o uzupełnienie postępowania dowodowego,
• powołanie dokumentów, zdjęć, map, korespondencji, potwierdzeń opłat lub zeznań innych świadków,
• zwrócenie uwagi sądu na sprzeczności w zeznaniach w piśmie procesowym,
• wniosek o sprostowanie lub uzupełnienie protokołu, jeżeli zapis rozprawy nie oddaje istotnych okoliczności.

Jeżeli potrzebujesz szerszego tła dotyczącego procedury, pomocne mogą być też materiały z działu postępowanie cywilne oraz z działu zasiedzenie.

Czy „udowodnienie jednego kłamstwa” wystarczy do skazania?

Nie automatycznie. W postępowaniu karnym trzeba wykazać wszystkie ustawowe przesłanki odpowiedzialności. Samo stwierdzenie, że wypowiedź była niezgodna z prawdą, nie kończy sprawy. Trzeba jeszcze wykazać m.in., że:

• osoba działała umyślnie,
• okoliczność była istotna dla sprawy,
• miała miejsce formalna sytuacja objęta art. 233 Kodeksu karnego,
• spełniono warunek z art. 233 § 2 Kodeksu karnego.

Dlatego w praktyce część zawiadomień o fałszywych zeznaniach kończy się odmową wszczęcia albo umorzeniem, zwłaszcza gdy spór dotyczy oceny zdarzeń, a nie faktów możliwych do jednoznacznego zweryfikowania.

Jakie znaczenie ma orzecznictwo?

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że celem art. 233 § 1 Kodeksu karnego jest ochrona prawidłowości ustaleń dokonywanych w postępowaniu i wiarygodności orzeczeń. Tak wskazał Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 1 kwietnia 2005 r., IV KK 42/05. To ważne praktycznie: przepis chroni przede wszystkim prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, a nie automatycznie interes procesowy jednej strony.

Z tego powodu samo poczucie krzywdy po zawarciu ugody nie przesądza jeszcze o skutecznym ściganiu karnym. Konieczne jest ścisłe powiązanie zarzutu z konkretnym zachowaniem procesowym osoby, która podlegała obowiązkowi mówienia prawdy pod rygorem odpowiedzialności karnej.

FAQ

Czy strona postępowania cywilnego odpowiada karnie za kłamstwo w sądzie?

Co do zasady nie na tej samej podstawie co świadek. Odpowiedzialność z art. 233 § 1 Kodeksu karnego dotyczy przede wszystkim osoby składającej zeznania jako dowód po prawidłowym pouczeniu albo po odebraniu przyrzeczenia.

Czy zawarcie ugody wyklucza zgłoszenie fałszywych zeznań świadka?

Nie. Ugoda cywilna nie usuwa automatycznie ewentualnej odpowiedzialności karnej świadka, ale trzeba wykazać wszystkie przesłanki z art. 233 § 1 i § 2 Kodeksu karnego.

Czy sąd sam ukarze świadka za kłamstwo?

Niekoniecznie. Sąd cywilny może ocenić zeznania jako niewiarygodne, ale kwestia odpowiedzialności karnej zwykle wymaga odrębnego postępowania karnego.

Co dołączyć do zawiadomienia do prokuratury?

Warto wskazać sygnaturę sprawy, datę rozprawy, konkretne fragmenty zeznań, dowody przeczące tym zeznaniom oraz informację o pouczeniu świadka o odpowiedzialności karnej.

Czy jedno wykazane kłamstwo zawsze wystarczy?

Nie. Trzeba jeszcze wykazać, że chodziło o zeznanie w rozumieniu ustawy, że osoba była prawidłowo pouczona oraz że działała umyślnie w odniesieniu do istotnej okoliczności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 233.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 233 § 1.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 172 § 1 i § 2.

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2005 r., IV KK 42/05, OSNKW 2005, nr 7–8, poz. 66.