Nieumyślne złożenie fałszywych zeznań – obrona świadka

Kiedy w ogóle grozi odpowiedzialność za fałszywe zeznania?

Podstawą odpowiedzialności jest art. 233 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym odpowiedzialność ponosi ten, kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę. Przepis ten dotyczy m.in. świadka przesłuchiwanego przez sąd, prokuratora lub Policję w postępowaniu karnym.

W praktyce samo stwierdzenie, że zeznanie było niezgodne z rzeczywistością, nie wystarcza do skazania. Trzeba jeszcze wykazać stronę podmiotową czynu, czyli że świadek działał umyślnie. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy świadek był zdenerwowany, podatny na sugestie, coś błędnie zapamiętał albo odtwarzał cudzą wersję wydarzeń jako własne wspomnienie.

Przy ocenie odpowiedzialności trzeba też sprawdzić, czy przed przesłuchaniem doszło do prawidłowego pouczenia o odpowiedzialności karnej. Ma to znaczenie zwłaszcza w kontekście art. 233 § 2 i § 2a Kodeksu karnego oraz charakteru danej czynności procesowej.

Nieumyślne złożenie fałszywych zeznań a umyślność z art. 233 K.k.

Co do zasady przestępstwo z art. 233 § 1 Kodeksu karnego jest przestępstwem umyślnym. Oznacza to, że świadek musi co najmniej godzić się na to, że podaje nieprawdę albo zataja prawdę. Jeżeli ktoś był przekonany, że mówi prawdę, ale opierał się na błędnym wspomnieniu, sugestii innych osób lub pomylił szczegóły, obrona może wskazywać na brak zamiaru bezpośredniego i ewentualnego.

To szczególnie ważne, gdy świadek nie pamiętał zdarzenia dokładnie, a następnie przyjął cudzą narrację za prawdziwą. W takim układzie faktycznym kluczowe są: sposób przesłuchania, relacja zależności służbowej, stan emocjonalny świadka oraz to, czy świadek miał własną pewność co do faktów.

Jeżeli zarzut dotyczy wypowiedzi składanych jako świadek, warto porównać sytuację także z problematyką odpowiedzialności za art. 233 K.k. w innych stanach faktycznych, bo często o wyniku sprawy decydują detale przesłuchania i pouczenia.

Naruszenie swobody wypowiedzi podczas przesłuchania

Kluczowe znaczenie ma art. 171 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym osobie przesłuchiwanej należy zapewnić swobodę wypowiedzi w granicach określonych celem danej czynności. Przepis ten chroni nie tylko przed przemocą czy groźbą, lecz także przed naciskiem psychicznym, sugestią i warunkami, które realnie wpływają na treść zeznań.

Jeżeli podczas przesłuchania obecna była osoba, która wywierała na świadka wpływ, była jego przełożonym albo miała interes w określonej treści zeznań, można argumentować, że swoboda wypowiedzi została ograniczona. To nie przesądza automatycznie o nieważności całego postępowania, ale może podważać przydatność takiego dowodu.

Najważniejszy jest art. 171 § 7 Kodeksu postępowania karnego, który stanowi, że wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi albo uzyskane wbrew zakazom wymienionym w tym przepisie nie mogą stanowić dowodu. W obronie trzeba więc akcentować nie tylko to, że doszło do uchybienia proceduralnego, ale przede wszystkim że miało ono wpływ na swobodę wypowiedzi świadka.

Czy wadliwie zdobyty dowód automatycznie powoduje oddalenie aktu oskarżenia?

Nie zawsze. W praktyce sąd nie „oddala aktu oskarżenia” tylko dlatego, że obrona wskazuje na wadliwość jednego dowodu. Sąd ocenia cały materiał sprawy zgodnie z art. 7 Kodeksu postępowania karnego, czyli według zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Jeżeli jednak kluczowe zeznania zostały uzyskane z naruszeniem art. 171 § 1 i § 7 Kodeksu postępowania karnego, obrona może wnosić o pominięcie ich przy ustalaniu stanu faktycznego albo wskazywać, że nie mogą one stanowić dowodu. Skutek procesowy zależy od tego, czy poza tym dowodem istnieją jeszcze inne wiarygodne podstawy oskarżenia.

Innymi słowy: naruszenie procedury nie zawsze kończy sprawę od razu, ale może doprowadzić do uniewinnienia, jeżeli bez wadliwego dowodu oskarżenie nie da się utrzymać.

Zobacz również: fałszywe oskarżenia – hub K16

Jakie argumenty warto podnieść w obronie?

W sprawach o fałszywe zeznania najczęściej znaczenie mają cztery grupy argumentów:

W zależności od stanu faktycznego można wnosić o przesłuchanie osób obecnych przy czynności, odtworzenie relacji służbowych między świadkiem a inną osobą, analizę protokołu przesłuchania oraz przeprowadzenie dowodów pokazujących, że świadek nie miał własnej pewnej wiedzy o zdarzeniu.

Czy warto złożyć sprostowanie zeznań?

Tak, zwykle warto zrobić to niezwłocznie po uświadomieniu sobie błędu. Samo sprostowanie nie gwarantuje zakończenia sprawy, ale jest ważnym argumentem na rzecz braku umyślności. Pokazuje, że świadek nie chciał utrwalać nieprawdy i podjął działania naprawcze.

Sprostowanie powinno być konkretne: trzeba wskazać, które fragmenty były nieprawdziwe, skąd wzięła się pomyłka oraz jaka wersja jest prawidłowa. Im wcześniej to nastąpi, tym lepiej dla wiarygodności tej linii obrony.

Jeżeli problem dotyczy zmiany wcześniejszej relacji świadka, pomocna może być analiza praktyczna zagadnienia sprostowania fałszywych zeznań, zwłaszcza gdy świadek działał pod wpływem presji lub sugestii.

Jakie znaczenie ma apelacja?

Jeżeli zapadnie wyrok skazujący, można wnieść apelację na zasadach określonych w dziale XIII Kodeksu postępowania karnego. W zależności od uzasadnienia wyroku możliwe są zarzuty dotyczące:

• obrazy przepisów postępowania, w szczególności art. 171 § 1 i § 7 Kodeksu postępowania karnego,
• błędu w ustaleniach faktycznych co do tego, czy świadek działał umyślnie,
• naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 233 § 1 Kodeksu karnego mimo braku zamiaru.

Zakres skutecznej apelacji zawsze zależy od uzasadnienia wyroku, treści protokołów i przebiegu całej sprawy. Dlatego już przed sądem I instancji warto zgłaszać wszystkie zastrzeżenia i wnioski dowodowe.

Co zrobić krok po kroku, gdy postawiono zarzut z art. 233 K.k.?

1. Proszę uzyskać odpis protokołu przesłuchania i sprawdzić, jakie było pouczenie oraz kto był obecny przy czynności.
2. Trzeba spisać własną, szczegółową relację: co świadek pamiętał samodzielnie, czego nie pamiętał i kto mógł na niego wpływać.
3. Jeżeli to możliwe, warto złożyć sprostowanie wcześniejszych zeznań i wyjaśnić mechanizm pomyłki.
4. Należy zgłosić wnioski dowodowe dotyczące warunków przesłuchania oraz relacji zależności służbowej lub osobistej.
5. W obronie trzeba wyraźnie rozdzielić dwa wątki: wadliwość czynności procesowej oraz brak umyślności.

Zobacz również: fałszywa opinia – analogie

FAQ

Czy za fałszywe zeznania można odpowiadać, jeśli świadek tylko się pomylił?

Nie każda pomyłka oznacza przestępstwo. Dla odpowiedzialności z art. 233 § 1 Kodeksu karnego istotne jest wykazanie umyślności, a nie samej niezgodności zeznań z rzeczywistością.

Czy obecność przełożonego przy przesłuchaniu zawsze unieważnia zeznania?

Nie zawsze automatycznie, ale może być bardzo poważnym uchybieniem. Trzeba wykazać, że taka obecność naruszała swobodę wypowiedzi w rozumieniu art. 171 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Czy późniejsze sprostowanie chroni przed odpowiedzialnością karną?

Nie daje pełnej gwarancji, ale zwykle wzmacnia obronę. Pokazuje, że świadek nie chciał utrzymywać nieprawdziwej wersji i może potwierdzać brak zamiaru.

Czy sąd może oprzeć wyrok na zeznaniach złożonych pod presją?

Jeżeli rzeczywiście zachodziły warunki wyłączające swobodę wypowiedzi, art. 171 § 7 Kodeksu postępowania karnego wyłącza możliwość wykorzystania takich zeznań jako dowodu.

Co zrobić, gdy ktoś bezpodstawnie zarzuca mi kłamstwo?

Warto zadbać zarówno o obronę w sprawie z art. 233 K.k., jak i o reakcję na bezpodstawne oskarżenia. W części spraw pomocna bywa także analiza problemu fałszywych oskarżeń.

Źródła

• art. 233 § 1, § 2 i § 2a ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 7 oraz art. 171 § 1 i § 7 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2003 r., III KKN 315/01
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 24 listopada 2004 r., II AKa 337/04