Opieka nad starszą osobą a dni wolne i zasiłek opiekuńczy

Problem opieki nad starszą osobą najczęściej pojawia się wtedy, gdy trzeba zawieźć ją do lekarza, zostać z nią po zabiegu albo zorganizować opiekę w czasie nagłej choroby. Trzeba jednak oddzielić dwie kwestie: prawo do zasiłku opiekuńczego z ubezpieczenia chorobowego oraz prawo do zwolnienia od pracy na podstawie Kodeksu pracy.

Czy za opiekę nad ciocią przysługuje zasiłek opiekuńczy?

Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu, który jest zwolniony od pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki między innymi nad chorym członkiem rodziny. W przypadku opieki nad innym chorym członkiem rodziny niż dziecko limit wynosi zasadniczo 14 dni w roku kalendarzowym.

Ustawa wskazuje jednak zamknięty katalog osób, które są traktowane jako członkowie rodziny dla potrzeb tego zasiłku. Są to: małżonek, rodzice, rodzic dziecka, ojczym, macocha, teściowie, dziadkowie, wnuki, rodzeństwo oraz dzieci w wieku powyżej 14 lat, jeżeli pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym w okresie sprawowania opieki. W praktyce oznacza to, że przy ocenie prawa do świadczenia kluczowa jest nie tylko choroba i potrzeba opieki, lecz także stopień pokrewieństwa oraz wspólne gospodarstwo domowe. Zobacz również: zasiłek opiekuńczy nad członkiem rodziny.

Siostra babki, nawet jeżeli w rodzinie jest określana jako ciocia, nie została wymieniona w tym katalogu. Dlatego w opisanej sytuacji pracownik nie ma podstaw do płatnego zwolnienia z tytułu zasiłku opiekuńczego tylko dlatego, że musi zawieźć tę osobę do lekarza albo opiekować się nią w czasie choroby. Nie zmienia tego sama okoliczność, że osoba starsza ma orzeczenie o niepełnosprawności albo dawną grupę inwalidzką.

Jakie wolne można wykorzystać przy opiece nad osobą starszą?

Brak prawa do zasiłku opiekuńczego nie oznacza, że pracownik zawsze musi radzić sobie wyłącznie prywatnie. W zależności od sytuacji można rozważyć kilka rozwiązań przewidzianych w prawie pracy.

Urlop opiekuńczy a opieka nad osobą spoza najbliższej rodziny

Urlop opiekuńczy z Kodeksu pracy przysługuje w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny albo osobie zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga znacznej opieki lub znacznego wsparcia z poważnych względów medycznych. Dla tego urlopu członkiem rodziny jest syn, córka, matka, ojciec albo małżonek.

Jeżeli więc osoba starsza jest jedynie dalszą krewną, np. siostrą babki, urlop opiekuńczy może wchodzić w grę przede wszystkim wtedy, gdy mieszka z pracownikiem we wspólnym gospodarstwie domowym i rzeczywiście wymaga znaczącej opieki lub wsparcia z poważnych przyczyn medycznych. Nie jest to urlop płatny, ale pracodawca powinien udzielić go na zasadach określonych w Kodeksie pracy, jeżeli wniosek spełnia wymagania formalne.

Czy pracodawca musi zwolnić pracownika na wizytę u lekarza z osobą starszą?

Jeżeli chodzi o planowaną wizytę lekarską cioci lub innej dalszej osoby z rodziny, przepisy nie dają automatycznego prawa do płatnego zwolnienia od pracy tylko z tego powodu. Pracownik może wtedy złożyć wniosek o urlop wypoczynkowy, urlop na żądanie, urlop opiekuńczy, jeżeli spełnia warunki, albo urlop bezpłatny.

Inaczej należy oceniać sytuacje nagłe. Jeżeli choroba lub wypadek powodują konieczność natychmiastowej obecności pracownika, można rozważyć zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej. Nie służy ono jednak do załatwiania typowych, wcześniej zaplanowanych wizyt, badań kontrolnych czy spraw organizacyjnych.

Dokumenty potrzebne przy nieobecności związanej z opieką

Przy zasiłku opiekuńczym podstawą jest zwolnienie lekarskie wystawione w związku z koniecznością sprawowania opieki oraz odpowiedni wniosek, najczęściej formularz Z-15B przy opiece nad chorym członkiem rodziny innym niż dziecko. Przy urlopie opiekuńczym trzeba złożyć wniosek zawierający dane osoby wymagającej opieki lub wsparcia, przyczynę konieczności zapewnienia osobistej opieki albo wsparcia oraz stopień pokrewieństwa albo adres zamieszkania tej osoby.

Przy urlopie bezpłatnym nie wystarczy sama informacja ustna. Zgodnie z Kodeksem pracy urlopu bezpłatnego udziela się na pisemny wniosek pracownika. Pracodawca może się na niego zgodzić, ale co do zasady nie ma obowiązku uwzględnienia takiego wniosku, jeżeli nie wynika to z odrębnych przepisów lub ustaleń.

Podsumowanie

W opisanym przypadku opieka nad siostrą babki nie daje prawa do zasiłku opiekuńczego, ponieważ taka osoba nie jest wymieniona w ustawowym katalogu członków rodziny. Pracownik może natomiast rozważyć inne formy usprawiedliwionej nieobecności, zwłaszcza urlop opiekuńczy, jeśli osoba starsza mieszka z nim i wymaga znacznego wsparcia, zwolnienie z powodu siły wyższej w nagłych przypadkach, urlop wypoczynkowy, urlop na żądanie albo urlop bezpłatny. W praktyce warto też sprawdzić, jakie przywileje pracownika-opiekuna mogą mieć znaczenie przy opiece nad najbliższymi członkami rodziny.

FAQ

Źródła

• Art. 32-35 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
• Art. 148¹, art. 173¹-173³ oraz art. 174 Kodeksu pracy.
• Informacje ZUS dotyczące prawa do zasiłku opiekuńczego i okresu jego przysługiwania.