Spadek po zmarłym za granicą a majątek w Polsce

Spadek po osobie zmarłej za granicą - od czego zacząć?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić trzy kwestie: datę śmierci spadkodawcy, jego ostatnie miejsce zwykłego pobytu oraz skład majątku pozostawionego w Polsce. Ma to znaczenie zarówno dla ustalenia prawa właściwego, jak i dla wyboru właściwego organu.

Jeżeli spadkodawca zmarł 17 sierpnia 2015 r. lub później, w sprawach spadkowych z elementem międzynarodowym stosuje się przede wszystkim rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. Wynika to z art. 83 ust. 1 tego rozporządzenia. W przypadku śmierci wcześniejszej konieczna jest odrębna analiza przepisów przejściowych oraz dawnych przepisów kolizyjnych, w szczególności ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe albo wcześniejszej ustawy z 1965 r., zależnie od daty śmierci.

Według art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa w tej samej chwili. Dokument sądowy albo notarialny nie tworzy więc prawa do spadku, ale urzędowo je potwierdza. Jest to potrzebne między innymi do wpisu w księdze wieczystej, rozmów z bankiem, sprzedaży nieruchomości lub podziału majątku.

Jakie prawo będzie właściwe dla spadku?

Podstawowa zasada z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 stanowi, że ogół spraw dotyczących spadku podlega prawu państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Nie chodzi tu wyłącznie o adres zameldowania, lecz o realne centrum życia: miejsce zamieszkania, pracy, więzi rodzinne, czas pobytu, zamiar stałego pozostania oraz powiązania majątkowe.

Jeżeli z okoliczności jasno wynika, że spadkodawca był w chwili śmierci wyraźnie ściślej związany z innym państwem niż państwo zwykłego pobytu, art. 21 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012 pozwala wyjątkowo zastosować prawo tego innego państwa. Jest to jednak wyjątek i wymaga mocnego uzasadnienia.

Spadkodawca mógł też dokonać wyboru prawa. Zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 osoba może wybrać jako prawo właściwe dla całości spadku prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili wyboru albo w chwili śmierci. Jeżeli miała kilka obywatelstw, może wybrać prawo każdego z tych państw. Wybór powinien nastąpić w testamencie albo w innym rozrządzeniu na wypadek śmierci, co wynika z art. 22 ust. 2 rozporządzenia nr 650/2012.

W praktyce oznacza to, że samo podwójne obywatelstwo nie wystarcza, aby automatycznie zastosować prawo polskie. Jeżeli zmarły mieszkał na stałe za granicą i nie wybrał w testamencie prawa polskiego, prawem właściwym może być prawo państwa jego ostatniego zwykłego pobytu.

Majątek w Polsce a jurysdykcja sądu

Jeżeli ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy znajdowało się w państwie członkowskim Unii Europejskiej stosującym rozporządzenie nr 650/2012, jurysdykcję do orzekania co do całości spadku mają co do zasady sądy tego państwa. Wynika to z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012. Oznacza to, że sąd państwa ostatniego zwykłego pobytu może rozstrzygać także o majątku położonym w Polsce, na przykład o udziale w polskiej nieruchomości.

Jeżeli jednak ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy było poza Unią Europejską albo w państwie niestosującym rozporządzenia, znaczenie może mieć art. 10 rozporządzenia nr 650/2012. Przepis ten przewiduje tzw. jurysdykcję dodatkową sądów państwa członkowskiego, w którym znajduje się majątek spadkowy, jeżeli spełnione są przesłanki dotyczące obywatelstwa, wcześniejszego zwykłego pobytu albo ograniczenia jurysdykcji do majątku znajdującego się w tym państwie.

Nawet gdy dziedziczenie podlega prawu obcemu, kwestie rzeczowe i rejestrowe dotyczące polskich nieruchomości pozostają powiązane z prawem polskim. Art. 1 ust. 2 lit. k i lit. l rozporządzenia nr 650/2012 wyłącza z zakresu rozporządzenia między innymi charakter praw rzeczowych oraz wpisy praw do rejestrów. W praktyce wpis spadkobiercy do polskiej księgi wieczystej wymaga dokumentu akceptowanego przez sąd wieczystoksięgowy, na przykład postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, europejskiego poświadczenia spadkowego albo odpowiednio uznanego dokumentu zagranicznego.

Jak potwierdzić prawa do spadku w Polsce?

Prawo do spadku można wykazać przede wszystkim na trzy sposoby. Po pierwsze, przez postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Podstawą jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669-679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Po drugie, przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony na podstawie art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie. Po trzecie, w sprawach transgranicznych przez europejskie poświadczenie spadkowe, o którym mowa w art. 62-73 rozporządzenia nr 650/2012.

Zgodnie z art. 1025 § 2 Kodeksu cywilnego osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, korzysta z domniemania, że jest spadkobiercą. To domniemanie ma duże znaczenie w kontaktach z bankami, urzędami, sądami wieczystoksięgowymi i innymi spadkobiercami.

Nie zawsze można skorzystać z notariusza. Notarialne poświadczenie dziedziczenia wymaga zgodnego udziału osób zainteresowanych, braku sporu co do kręgu spadkobierców i podstaw dziedziczenia oraz braku wcześniejszego postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli jest konflikt, niejasny testament, spór o ważność testamentu albo nie można zebrać wszystkich wymaganych osób, bezpieczniejsza będzie droga sądowa.

Właściwy sąd i przebieg sprawy o stwierdzenie nabycia spadku

W polskim postępowaniu właściwość miejscową określa art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Do czynności w postępowaniu spadkowym wyłącznie właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić - sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część. Jeżeli nie ma także tej podstawy, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Wniosek powinien spełniać ogólne wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz wymagania wniosku w postępowaniu nieprocesowym z art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Należy wskazać wnioskodawcę, uczestników postępowania, żądanie, okoliczności uzasadniające właściwość sądu i podstawę dziedziczenia.

Sąd nie jest związany wyłącznie twierdzeniami wnioskodawcy. Zgodnie z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. Jeżeli został złożony testament, sąd dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia na podstawie art. 646-654 Kodeksu postępowania cywilnego.

Stwierdzenie nabycia spadku oraz akt poświadczenia dziedziczenia nie mogą co do zasady nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Wynika to z art. 1026 Kodeksu cywilnego w związku z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jakie dokumenty przygotować?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy dziedziczenie następuje na podstawie ustawy, testamentu, prawa polskiego czy prawa obcego. W typowej sprawie potrzebne będą:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy, a przy dokumencie zagranicznym także tłumaczenie przysięgłe na język polski, jeżeli dokument nie jest sporządzony w polskiej wersji językowej;
• odpis aktu małżeństwa małżonka spadkodawcy oraz odpisy aktów urodzenia dzieci albo innych spadkobierców ustawowych;
• oryginał testamentu, jeżeli spadkodawca go pozostawił;
• dokumenty dotyczące majątku w Polsce, na przykład numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, umowa nabycia nieruchomości, informacje o rachunkach bankowych lub udziałach;
• dokument potwierdzający ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, jeżeli może to być sporne, na przykład umowa najmu, potwierdzenie zameldowania, dokumenty podatkowe, dokumenty zatrudnienia albo ubezpieczenia;
• odpisy zagranicznych orzeczeń lub poświadczeń spadkowych, jeżeli postępowanie za granicą już się odbyło.

Dokumenty urzędowe pochodzące z innych państw mogą wymagać apostille albo legalizacji, chyba że zastosowanie ma zwolnienie. W relacjach między państwami członkowskimi Unii Europejskiej część dokumentów stanu cywilnego korzysta z ułatwień przewidzianych w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1191, które ogranicza wymóg legalizacji i apostille dla wybranych dokumentów publicznych.

Koszty i czas trwania postępowania

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Wynika to z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowe koszty mogą obejmować odpisy dokumentów, tłumaczenia przysięgłe, pełnomocnictwo, opłatę skarbową od pełnomocnictwa oraz ewentualne koszty doręczeń zagranicznych.

Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia koszty zależą od zakresu czynności. Maksymalne stawki taksy notarialnej określa § 10a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Do taksy należy doliczyć VAT, koszty wypisów oraz opłaty związane z rejestracją w Rejestrze Spadkowym.

Odpowiedzialność za długi i oświadczenia spadkowe

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, co wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Wynika to z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli istnieją długi za granicą lub nieznane zobowiązania, nie należy zwlekać z analizą sytuacji, zwłaszcza gdy termin 6 miesięcy jeszcze biegnie.

Podatek od spadku po małżonku lub innym bliskim

Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha mogą skorzystać ze zwolnienia podatkowego na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych naczelnikowi właściwego urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy.

W przypadku dziedziczenia termin 6 miesięcy liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Wynika to z art. 4a ust. 1 pkt 1 w związku z art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli spadkobierca przekroczy termin i nie spełni warunków zwolnienia, nabycie może zostać opodatkowane według zasad właściwych dla danej grupy podatkowej.

FAQ

Czy spadek po osobie z podwójnym obywatelstwem zawsze podlega prawu polskiemu?

Nie. Przy śmierci 17 sierpnia 2015 r. lub później podstawą jest art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, czyli ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Prawo polskie będzie właściwe między innymi wtedy, gdy spadkodawca miał zwykły pobyt w Polsce albo skutecznie wybrał prawo polskie na podstawie art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012.

Czy trzeba prowadzić sprawę spadkową w Polsce, jeżeli nieruchomość jest w Polsce?

Nie zawsze. Jeżeli jurysdykcję ma sąd innego państwa stosującego rozporządzenie nr 650/2012, jego rozstrzygnięcie może obejmować także polską nieruchomość. Trzeba jednak zadbać o dokument pozwalający ujawnić spadkobiercę w polskiej księdze wieczystej, ponieważ kwestie rejestrowe są wyłączone z zakresu rozporządzenia na podstawie art. 1 ust. 2 lit. l.

Czy notariusz może załatwić spadek po osobie zmarłej za granicą?

Może, jeżeli spełnione są warunki z art. 95a-95p Prawa o notariacie, w szczególności nie ma sporu, można ustalić krąg spadkobierców i wszystkie wymagane osoby stawią się u notariusza. Jeżeli występuje spór, niejasny testament albo problem z prawem obcym, sprawa zwykle wymaga postępowania sądowego.

Ile kosztuje wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Opłata sądowa wynosi 100 zł na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do tego mogą dojść koszty tłumaczeń przysięgłych, odpisów aktów stanu cywilnego, pełnomocnika, doręczeń zagranicznych i wpisów w księdze wieczystej.

Czy małżonek musi zapłacić podatek od spadku?

Małżonek może skorzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli zgłosi nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Termin ten w przypadku dziedziczenia liczy się zasadniczo od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Źródła

• Art. 1 ust. 2 lit. k i lit. l, art. 4, art. 10, art. 21, art. 22, art. 62-73 oraz art. 83 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.
• Art. 924, art. 925, art. 1015, art. 1025, art. 1026 i art. 1031 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 126, art. 511, art. 628, art. 646-654 oraz art. 669-679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie.
• Art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 4a ust. 1 i art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1191 z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie promowania swobodnego przepływu obywateli przez uproszczenie wymogów dotyczących przedkładania określonych dokumentów urzędowych w Unii Europejskiej.
• § 10a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.