Załatwienie spraw spadkowych po latach

Od czego zacząć sprawę spadkową po latach?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie sprawy spadkowe: po mamie oraz po tacie. Wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którymi spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Oznacza to, że udziały w majątku po mamie powstały w dniu jej śmierci, a udziały po tacie – w dniu jego śmierci.

Jeżeli rodzice byli współwłaścicielami nieruchomości, a między nimi istniała ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, to w praktyce najpierw ustala się, jaka część nieruchomości należała do mamy i weszła do spadku po niej, a jaka część należała do taty. Dopiero potem można ustalić, kto i w jakich udziałach dziedziczy.

Stwierdzenie nabycia spadku może nastąpić w sądzie albo u notariusza. Podstawę daje art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę, a notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz będzie jednak możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani są zgodni i mogą stawić się do czynności.

Kto dziedziczy, gdy nie ma testamentu?

Jeżeli nie ma testamentu, dziedziczenie następuje z ustawy. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku.

Przy czworgu dzieci i małżonku udział małżonka wynosi więc 1/4 spadku, a pozostałe 3/4 spadku przypada dzieciom po równo, czyli po 3/16 spadku dla każdego dziecka. Taki schemat może mieć zastosowanie zarówno do spadku po mamie, jak i do spadku po tacie, ale trzeba uwzględnić, kto był małżonkiem danego spadkodawcy w chwili śmierci.

Jeżeli mama zmarła jako żona taty i pozostawiła czworo dzieci, to po niej dziedziczył tata oraz dzieci. Jeżeli tata zmarł później, pozostawiając drugą żonę i te same dzieci, to po nim dziedziczą druga żona oraz dzieci. Druga żona taty nie dziedziczy po mamie, jeżeli nie była jej spadkobierczynią z innego tytułu.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać wszystkich możliwych spadkobierców ustawowych i testamentowych. Dołącza się przede wszystkim odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo lub małżeństwo oraz odpisy wniosku dla uczestników. Jeżeli nie ma testamentu, warto wyraźnie to napisać.

Art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy. Z kolei art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego zobowiązuje sąd do badania z urzędu, kto jest spadkobiercą. Na rozprawie sąd może odebrać zapewnienie spadkowe na podstawie art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli oświadczenie o znanych spadkobiercach i testamentach.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Wynika to z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli jednym pismem obejmuje się kilku spadkodawców, w praktyce należy liczyć się z opłatą od każdego żądania dotyczącego odrębnego spadku.

Czy można połączyć stwierdzenie nabycia spadku z działem spadku?

Tak, można złożyć jeden wniosek obejmujący stwierdzenie nabycia spadku oraz dział spadku. Art. 681 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego.

W praktyce sąd najpierw ustala, kto nabył spadek i w jakich udziałach, a dopiero potem przechodzi do podziału majątku. Dział spadku przed ustaleniem spadkobierców nie jest możliwy, bo trzeba wiedzieć, kto jest uczestnikiem postępowania i jakie udziały mu przysługują.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, we wniosku można od razu zaproponować, że cała nieruchomość ma przypaść jednej osobie, np. siostrze, bez spłat albo ze spłatami dla pozostałych. Jeżeli jednak choć jeden uczestnik nie zgadza się na taki sposób podziału, sąd będzie musiał rozstrzygnąć spór, a postępowanie może potrwać dłużej.

Dział spadku: sąd czy notariusz?

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga, aby umowa o dział spadku została zawarta w formie aktu notarialnego.

Notariusz jest zwykle szybszy, ale wymaga pełnej zgody wszystkich zainteresowanych i wiąże się z taksą notarialną zależną m.in. od wartości majątku. Sąd jest często tańszy przy nieruchomościach, ale postępowanie trwa dłużej, zwłaszcza gdy konieczna jest opinia biegłego do wyceny nieruchomości albo gdy uczestnicy spierają się o spłaty.

Jeżeli spadkobiercy nie mogą dojść do porozumienia co do sposobu podziału, przydatne może być omówienie, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Opłaty sądowe przy dziale spadku

Wysokość opłat zależy od tego, czy wniosek jest zgodny oraz czy dział spadku łączy się ze zniesieniem współwłasności. Wynika to z art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Co dołączyć do wniosku o dział spadku?

Art. 680 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje, że we wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia oraz spis inwentarza, a jeżeli spis nie został sporządzony – wskazać majątek, który ma być przedmiotem działu. Jeżeli spadkodawca sporządził testamenty, trzeba wskazać, gdzie się znajdują.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, art. 680 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga przedstawienia dowodów, że nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy. W praktyce będą to najczęściej numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, dokumenty własności, postanowienia spadkowe po wcześniejszych właścicielach albo akty notarialne.

Przy gospodarstwie rolnym lub większej działce trzeba też sprawdzić, czy nie występują dodatkowe ograniczenia dotyczące obrotu nieruchomościami rolnymi. Może to mieć znaczenie zwłaszcza przy notarialnym dziale spadku albo dalszej sprzedaży nieruchomości.

Kto składa SD-Z2 i od kiedy biegnie termin?

Formularz SD-Z2 dotyczy zwolnienia dla najbliższej rodziny. Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zwolnienie obejmuje m.in. małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy.

Przy dziedziczeniu stwierdzonym przez sąd termin liczy się od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Wynika to z art. 4a ust. 1 pkt 1 w związku z art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przy notarialnym akcie poświadczenia dziedziczenia termin liczy się od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

SD-Z2 składa każdy spadkobierca, który nabył udział w spadku i chce zachować zwolnienie podatkowe. Nie składa go wyłącznie ta osoba, której ostatecznie przypadnie nieruchomość w dziale spadku. Najpierw bowiem każdy spadkobierca nabywa udział w spadku, a dopiero później może przenieść go w ramach działu na inną osobę.

Jeżeli więc po mamie dziedziczyli tata i dzieci, SD-Z2 po mamie składają ci spadkobiercy, którzy nabyli po niej udziały i chcą skorzystać ze zwolnienia. Po tacie SD-Z2 składają jego spadkobiercy, czyli w typowej sytuacji dzieci oraz druga żona. Druga żona taty składa SD-Z2 tylko w zakresie spadku po tacie, jeżeli była jego spadkobierczynią.

Jeżeli później w dziale spadku wszyscy przekażą swoje udziały jednej siostrze bez spłat, trzeba dodatkowo przeanalizować skutki podatkowe samego działu spadku lub zniesienia współwłasności. Ocena zależy od treści czynności, wartości udziałów, ewentualnych spłat i stopnia pokrewieństwa.

Czy można wszystko przyznać jednej siostrze?

Tak, ale wymaga to prawidłowego przeprowadzenia działu spadku. Jeżeli wszyscy uczestnicy są zgodni, mogą zaproponować, że nieruchomość przypadnie jednej siostrze. Sąd może zatwierdzić taki zgodny projekt, o ile nie narusza prawa ani interesów osób, które muszą brać udział w sprawie.

Jeżeli dział odbywa się u notariusza, wszyscy współspadkobiercy i współwłaściciele muszą stawić się osobiście albo przez pełnomocnika z odpowiednim pełnomocnictwem. Ponieważ w skład majątku wchodzi nieruchomość, pełnomocnictwo do zawarcia umowy działu spadku także powinno mieć formę aktu notarialnego.

Warto też pamiętać, że po zakończeniu sprawy trzeba ujawnić nowy stan prawny w księdze wieczystej. Jeżeli przedmiotem spadku jest pojazd, pomocne mogą być zasady opisane przy sprawie o przerejestrowanie samochodu po zmarłym na jednego spadkobiercę.

FAQ

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1025 § 1–2, art. 1037 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 628, art. 669, art. 670 § 1, art. 671, art. 680 § 1–2, art. 681 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 49 ust. 1 pkt 1 oraz art. 51 ust. 1–2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 4a ust. 1 oraz art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn