Spadek po rodzicach w USA a postępowanie w Polsce

W opisanej sytuacji nie należy zaczynać od pytania, czy siostra zgadza się na wszczęcie sprawy. Najpierw trzeba ustalić, które państwo i który konkretny sąd mają kompetencję do rozpoznania spadku po każdym z rodziców. Dopiero potem można ocenić, czy postępowanie może zostać przeprowadzone w Polsce, czy też trzeba działać w USA.

Dwa spadki, dwa odrębne postępowania

Śmierć ojca i późniejsza śmierć matki powodują otwarcie dwóch odrębnych spadków. Po ojcu może mieć zastosowanie dziedziczenie ustawowe albo testamentowe, zależnie od tego, czy pozostawił ważny testament. Po matce dziedziczenie ma następować zgodnie z jej testamentem, o ile dokument jest ważny i skuteczny według prawa właściwego.

Najpierw trzeba ustalić, co rzeczywiście należało do ojca w chwili jego śmierci i komu ten majątek przypadł. Dopiero później można prawidłowo określić skład spadku po matce. Jeżeli po ojcu nie przeprowadzono postępowania, część aktywów formalnie może nadal pozostawać nieuregulowana, a niektóre składniki mogły przejść poza postępowaniem spadkowym, na przykład na podstawie wspólności rachunku, wskazania beneficjenta, umowy typu payable on death albo trustu. Ocena zależy od prawa właściwego stanu USA oraz dokumentów dotyczących poszczególnych aktywów.

Osoba wskazana w testamencie jako wykonawca testamentu nie staje się przez samo wskazanie właścicielem spadku. W wielu stanach USA wykonawca uzyskuje formalne umocowanie dopiero po zatwierdzeniu przez sąd spadkowy i wydaniu odpowiedniego dokumentu, zwykle określanego jako letters testamentary. Zakres uprawnień i obowiązków wykonawcy zależy od prawa danego stanu.

Najważniejsza jest data śmierci każdego z rodziców

Aktualna ocena nie może opierać się na nieobowiązującej już ustawie z 1965 r. bez uwzględnienia przepisów przejściowych. W sprawach transgranicznych trzeba rozdzielić dwa okresy:

Datę graniczną bada się oddzielnie dla ojca i matki. Jeżeli ojciec zmarł przed 17 sierpnia 2015 r., a matka po tej dacie, do każdego spadku mogą mieć zastosowanie inne reguły.

Spadek otwarty 17 sierpnia 2015 r. lub później

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 stosuje się do dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później. Zgodnie z jego art. 4 jurysdykcję do orzekania co do całości spadku mają co do zasady sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jeżeli miejscem zwykłego pobytu były Stany Zjednoczone, art. 4 nie daje jurysdykcji sądom polskim.

Jurysdykcja dodatkowa z art. 10 rozporządzenia może powstać, gdy miejsce zwykłego pobytu zmarłego znajdowało się poza Unią Europejską, ale składniki spadku znajdują się w państwie członkowskim. Jeżeli w Polsce nie ma żadnego majątku spadkowego, samo polskie obywatelstwo ojca nie wystarcza do zastosowania art. 10. To zasadnicza zmiana w stosunku do dawnego stanu prawnego.

Wyjątkowo sąd państwa członkowskiego może oprzeć jurysdykcję na art. 11 rozporządzenia, czyli forum necessitatis. Wymaga to, aby postępowania nie można było rozsądnie wszcząć lub prowadzić w państwie trzecim albo aby było ono tam niemożliwe, a sprawa pozostawała w dostatecznym związku z państwem członkowskim. Jest to podstawa wyjątkowa. Sama niechęć siostry, koszty prawnika w USA, odległość lub zwłoka wykonawcy testamentu co do zasady nie oznaczają, że postępowanie w USA jest niemożliwe.

W razie ważnego wyboru prawa polskiego dokonanego przez ojca, który miał obywatelstwo polskie, zainteresowani mogą w określonych warunkach zawrzeć pisemną umowę o właściwość sądów polskich. Wybór prawa nie jest jednak automatycznie wyborem sądu. Jeżeli pozostali zainteresowani nie wyrażą wymaganej zgody lub nie zaakceptują jurysdykcji, sam zapis o prawie polskim może nie wystarczyć do prowadzenia sprawy w Polsce.

Co do prawa właściwego art. 21 rozporządzenia wskazuje zasadniczo prawo państwa ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. Reguła ma charakter uniwersalny, więc może prowadzić do zastosowania prawa państwa spoza Unii, w tym prawa USA. Ponieważ Stany Zjednoczone mają wiele terytorialnych systemów prawa spadkowego, trzeba dodatkowo ustalić, prawo którego stanu jest właściwe. Znaczenie mają zwłaszcza domicyl zmarłego oraz położenie nieruchomości.

Jeżeli ojciec dokonał ważnego wyboru prawa polskiego zgodnie z art. 22 rozporządzenia, polskie prawo może regulować dziedziczenie jako całość, ale przepisy dotyczące rejestracji, zarządu spadkiem i praw rzeczowych do nieruchomości położonej w USA nadal mogą wymagać czynności przed organami amerykańskimi.

Zobacz również: sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Spadek otwarty przed 17 sierpnia 2015 r.

W odniesieniu do wcześniejszych zgonów rozporządzenie UE nr 650/2012 nie ma zastosowania. Zgodnie z polskimi regułami jurysdykcyjnymi sądy polskie mogły rozpoznawać sprawę spadkową, jeżeli zmarły w chwili śmierci był obywatelem polskim, miał w Polsce miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu albo gdy majątek spadkowy lub jego znaczna część znajdowały się w Polsce.

Dlatego w sprawie po ojcu, który zachował polskie obywatelstwo, sąd polski może mieć jurysdykcję na podstawie art. 1108 Kodeksu postępowania cywilnego, nawet jeżeli ojciec mieszkał w USA. Jeżeli nie miał w Polsce miejsca zwykłego pobytu, a w Polsce nie znajduje się żaden składnik spadku, sądem spadku jest co do zasady Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy, zgodnie z art. 628 K.p.c.

Nie oznacza to jednak, że polskie postanowienie wystarczy do objęcia nieruchomości, rachunków i lokat w USA. Stany Zjednoczone nie są związane unijnym systemem automatycznego uznawania orzeczeń spadkowych. Skuteczność polskiego postanowienia zależy od prawa właściwego stanu, procedur uznania zagranicznego orzeczenia oraz wymogów instytucji przechowującej aktywa. W praktyce może być potrzebne zasadnicze albo pomocnicze postępowanie probate w USA.

W sprawie po matce, która była wyłącznie obywatelką USA, mieszkała w USA i nie pozostawiła majątku w Polsce, brak jest zwykłej podstawy jurysdykcji sądu polskiego. Jurysdykcja konieczna z art. 1099¹ K.p.c. ma charakter wyjątkowy. Nie wystarczy wykazać, że siostra zwleka albo że postępowanie amerykańskie jest kosztowne. Należałoby wykazać rzeczywistą niemożność lub niedopuszczalność wymagania przeprowadzenia postępowania w USA oraz wystarczający związek sprawy z polskim porządkiem prawnym.

Dla wcześniejszych spadków polskie normy kolizyjne co do zasady odwoływały się do prawa ojczystego zmarłego, z uwzględnieniem obowiązujących w dacie śmierci przepisów i ewentualnego wyboru prawa. W przypadku ojca posiadającego również obywatelstwo polskie mogło to prowadzić do prawa polskiego, a w przypadku matki będącej obywatelką USA do prawa amerykańskiego. Ostateczna ocena wymaga dokładnej daty śmierci oraz treści testamentu.

Czy siostra może żądać zrzeczenia się udziału w spadku?

Nie. Spadkobierca nie ma obowiązku przekazania swojego udziału innemu spadkobiercy tylko dlatego, że ten został wskazany w testamencie jako wykonawca. Zrzeczenie się praw, odrzucenie spadku, disclaimer, ugoda działowa albo przeniesienie udziału to różne czynności, które mogą wywoływać odmienne skutki cywilne i podatkowe.

Nie należy podpisywać dokumentu przygotowanego przez siostrę bez ustalenia jego skutków według prawa właściwego stanu. Dokument określony potocznie jako zrzeczenie może w rzeczywistości oznaczać nieodwołalne odrzucenie korzyści, darowiznę, sprzedaż udziału, zgodę na rozliczenie wykonawcy albo zwolnienie go z odpowiedzialności.

Jeżeli siostra przechowuje oryginał testamentu i nie składa go do sądu, prawo danego stanu może przewidywać możliwość złożenia przez zainteresowanego wniosku o otwarcie postępowania, wezwanie do przedłożenia testamentu, ustanowienie innego administratora, zobowiązanie wykonawcy do rozliczeń albo jego odwołanie. Uprawnienia te trzeba ustalić z prawnikiem dopuszczonym do praktyki w konkretnym stanie USA.

Jak rozpocząć sprawę w USA, gdy wykonawca testamentu zwleka?

W praktyce należy ustalić stan, w którym każdy z rodziców miał domicyl w chwili śmierci, oraz hrabstwo właściwe dla ostatniego miejsca zamieszkania. Sprawy probate prowadzą zwykle sądy stanowe, których nazwa może się różnić: probate court, surrogate court, orphan court albo odpowiedni wydział sądu ogólnego.

Zainteresowany spadkobierca może zwykle sam zainicjować sprawę albo złożyć wniosek wymuszający działanie osoby wskazanej w testamencie. Typowe kroki obejmują:

1. uzyskanie urzędowych odpisów aktów zgonu;
2. ustalenie, czy testament został już złożony w sądzie i czy otwarto sprawę probate;
3. sprawdzenie, czy sąd powołał wykonawcę lub administratora i wydał letters testamentary albo letters of administration;
4. złożenie własnego wniosku o probate testamentu, powołanie zarządcy albo nakazanie przedłożenia testamentu;
5. zażądanie inwentarza, informacji o rachunkach, rozliczenia czynności oraz ochrony majątku;
6. ocenę, czy nieruchomość w innym stanie wymaga ancillary probate.

Niektóre aktywa mogą przechodzić poza probate. Dotyczy to zwłaszcza rachunków ze wskazanym beneficjentem, polis, planów emerytalnych, majątku w truście oraz składników objętych szczególną formą współwłasności. Dlatego sam testament nie zawsze przesądza o sposobie nabycia całego majątku.

Zobacz również: materiały dotyczące ważności i wykonania testamentu oraz działu spadku między spadkobiercami.

Jakie dokumenty trzeba zgromadzić?

Zakres dokumentów zależy od sądu i stanu, ale zwykle potrzebne są:

• odpisy aktów zgonu ojca i matki;
• oryginał testamentu matki oraz wszystkie kodycyle;
• informacja, czy ojciec pozostawił testament;
• akty urodzenia dzieci i akt małżeństwa rodziców;
• dowody obywatelstwa ojca w chwili śmierci;
• dokumenty potwierdzające ostatnie miejsce zwykłego pobytu lub domicyl każdego z rodziców;
• wykazy rachunków, lokat, nieruchomości, polis, planów emerytalnych i długów;
• dokumenty dotyczące współwłasności, beneficjentów i trustów;
• sygnatury wcześniejszych postępowań probate, jeżeli zostały wszczęte;
• korespondencja z siostrą dotycząca testamentu i majątku.

Dokument urzędowy wydany w USA, który ma zostać użyty przed polskim sądem, zazwyczaj powinien otrzymać apostille i zostać przetłumaczony na język polski przez tłumacza przysięgłego. Analogiczne wymagania mogą dotyczyć polskich dokumentów składanych w USA, z uwzględnieniem reguł konkretnego stanu i sądu.

Czy polskie postanowienie wystarczy bankowi lub urzędowi w USA?

Nie należy tego zakładać. Bank może odmówić ujawnienia informacji lub wypłaty środków na podstawie samego polskiego postanowienia i jego tłumaczenia. Instytucje amerykańskie często wymagają dokumentu wydanego przez właściwy sąd probate, potwierdzającego umocowanie wykonawcy lub administratora, a także dokumentów podatkowych i identyfikacyjnych.

Podobnie nieruchomość położona w USA podlega lokalnym wymogom rejestrowym i prawu rzeczowemu. Nawet jeżeli polski sąd wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, może być konieczne uznanie tego orzeczenia albo przeprowadzenie odrębnej procedury w stanie położenia nieruchomości.

Obowiązki podatkowe trzeba zbadać niezależnie od jurysdykcji spadkowej. Nabycie zagranicznego majątku może wymagać zgłoszeń w Polsce lub USA, a zakres obowiązków zależy między innymi od obywatelstwa, miejsca zamieszkania, rodzaju aktywów i daty nabycia. Nie należy czekać z analizą podatkową do zakończenia całego postępowania.

Najczęstsze pytania

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustal dokładne daty i miejsca śmierci rodziców oraz ich obywatelstwa w tych datach.
2. Ustal ostatnie miejsce zwykłego pobytu i domicyl każdego z rodziców.
3. Sprawdź, gdzie położone są poszczególne aktywa i czy przechodzą przez probate.
4. Uzyskaj kopię testamentu i sprawdź, czy został złożony w sądzie.
5. Zweryfikuj, czy po ojcu albo matce otwarto już postępowanie w USA.
6. Nie podpisuj zrzeczenia, disclaimer ani ugody bez niezależnej analizy.
7. Skonsultuj sprawę z polskim prawnikiem od spadków transgranicznych oraz prawnikiem w stanie właściwym w USA.
8. Równolegle sprawdź obowiązki podatkowe i terminy zgłoszeń.

W przedstawionym stanie faktycznym najbardziej prawdopodobnym i praktycznym rozwiązaniem jest wszczęcie lub wymuszenie postępowania probate w USA. Postępowanie w Polsce może być realne przede wszystkim w odniesieniu do spadku po ojcu otwartego przed 17 sierpnia 2015 r. albo w szczególnych sytuacjach przewidzianych przez rozporządzenie UE, jednak zawsze trzeba wcześniej ocenić, czy polskie orzeczenie będzie skuteczne tam, gdzie znajduje się majątek.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, w szczególności art. 4, 10, 11, 20–23 i 83.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, 1099, 1099¹ i 1108.
• Ustawa Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 66a.
• Informacje konsularne RP w USA dotyczące spraw spadkowych.
• Informacje o apostille dla dokumentów z USA.