Śmierć za granicą a sprawy spadkowe w Polsce

Śmierć za granicą a sprawa spadkowa w Polsce

Jeżeli ojciec zmarł w Irlandii, a spadkobiercy chcą uregulować prawa do majątku w Polsce, w pierwszej kolejności trzeba ustalić dwie rzeczy: gdzie zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu oraz gdzie znajduje się majątek spadkowy. Sam fakt śmierci za granicą nie przesądza jeszcze, że sprawy nie można prowadzić w Polsce.

W praktyce polskie postępowanie jest potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy w skład spadku wchodzi majątek położony w Polsce, na przykład nieruchomość, udział w rachunku bankowym, samochód albo inne prawa majątkowe wymagające wykazania spadkobierców przed polskim urzędem, bankiem lub sądem wieczystoksięgowym. Jeżeli cały majątek znajduje się w Irlandii, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy nie będzie konieczne przeprowadzenie procedury według prawa irlandzkiego.

W sprawach z elementem zagranicznym znaczenie może mieć także prawo właściwe dla dziedziczenia. Co do zasady w państwach objętych unijnym rozporządzeniem spadkowym punktem wyjścia jest ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, chyba że skutecznie wybrał on prawo swojego obywatelstwa w testamencie. Irlandia nie uczestniczy w tym rozporządzeniu, dlatego przy zgonie i wieloletnim pobycie w Irlandii trzeba zachować ostrożność i sprawdzić zarówno polskie, jak i irlandzkie konsekwencje.

Sąd czy notariusz po śmierci spadkodawcy za granicą?

Potwierdzenie praw do spadku może nastąpić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Oba dokumenty co do zasady potwierdzają, kto i w jakich udziałach dziedziczy, ale różnią się procedurą.

Notariusz jest dobrym rozwiązaniem, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni, nie ma sporu co do testamentu, kręgu osób dziedziczących ani udziałów, a notariusz nie widzi przeszkód do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Trzeba jednak pamiętać, że przed sporządzeniem aktu notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale osób zainteresowanych. Prawo przewiduje też projekt protokołu dziedziczenia i możliwość potwierdzania danych przed notariuszem, co w niektórych sprawach ułatwia organizację czynności, ale nadal wymaga pełnej zgodności zainteresowanych.

Droga sądowa jest właściwa, gdy nie wszyscy mogą sprawnie uczestniczyć w czynnościach notarialnych, występuje element zagraniczny wymagający oceny, jest niepewność co do testamentu, adresów uczestników, długów albo prawa właściwego. Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą i czy istnieje testament, dlatego w bardziej skomplikowanych sprawach postępowanie sądowe bywa bezpieczniejsze.

Właściwość sądu w sprawie spadkowej ustala się według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie ma miejsce położenia majątku spadkowego lub jego części, a w braku tych podstaw właściwy może być Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Jakie dokumenty są potrzebne?

Do sądu albo notariusza należy przygotować dokumenty pozwalające ustalić zgon spadkodawcy, pokrewieństwo oraz ewentualne podstawy dziedziczenia testamentowego. W typowej sprawie potrzebne będą:

• akt zgonu spadkodawcy, a przy akcie zagranicznym także tłumaczenie przysięgłe albo dokument wielojęzyczny, jeżeli jest dostępny,
• akty urodzenia dzieci spadkodawcy,
• akty małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko,
• akt małżeństwa małżonka zmarłego, jeżeli małżonek dziedziczy,
• testament, jeżeli zmarły go pozostawił,
• dane adresowe wszystkich potencjalnych spadkobierców, także tych mieszkających za granicą,
• informacje o majątku w Polsce, na przykład numer księgi wieczystej, dane rachunku bankowego albo dokumenty pojazdu,
• informacje o znanych długach, jeżeli spadkobiercy chcą zabezpieczyć swoją odpowiedzialność.

W praktyce zagraniczny akt zgonu często warto transkrybować w polskim urzędzie stanu cywilnego. Nie zawsze jest to formalnie konieczne w każdej czynności, ale polski odpis aktu ułatwia postępowanie przed sądem, notariuszem, bankiem i urzędem skarbowym.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i długi spadkowe

W opisanej sytuacji spadkobiercy chcą ograniczyć odpowiedzialność za długi ojca. To uzasadnione, jeżeli wiadomo, że zmarły mógł mieć zadłużenie. Zgodnie z aktualnymi zasadami, przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. brak oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, zasadniczo oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza, że długi znikają. Oznacza natomiast, że odpowiedzialność spadkobiercy jest limitowana wartością stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo w spisie inwentarza. Jeżeli spadek ma większe długi niż aktywa, prawidłowe ustalenie stanu spadku ma kluczowe znaczenie.

Spadkobierca może złożyć wykaz inwentarza w sądzie albo u notariusza. Można także żądać sporządzenia spisu inwentarza przez komornika na podstawie postanowienia sądu. Spis inwentarza jest szczególnie przydatny, gdy między spadkobiercami nie ma pełnego zaufania, majątek jest rozproszony albo wierzyciele kwestionują zakres odpowiedzialności.

Spadkobiercy za granicą i pełnomocnik w Polsce

Jeżeli tylko jedna osoba mieszka w Polsce, a pozostali spadkobiercy przebywają za granicą, w praktyce najczęściej składa się do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, wskazując wszystkich uczestników i ich aktualne adresy. Uczestnicy mieszkający za granicą mogą ustanowić pełnomocnika w Polsce albo składać pisemne stanowiska w sprawie.

Pełnomocnictwo do prowadzenia sprawy sądowej powinno jasno wskazywać, do czego pełnomocnik jest upoważniony. Jeżeli pełnomocnik ma złożyć w imieniu spadkobiercy oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, pełnomocnictwo powinno obejmować tę konkretną czynność i zachować wymaganą formę. Przy dokumentach podpisywanych za granicą trzeba zwykle zadbać o właściwe poświadczenie podpisu oraz tłumaczenie przysięgłe na język polski.

W sądzie można również wnioskować o przeprowadzenie posiedzenia zdalnego albo umożliwienie złożenia stanowiska na piśmie. Ostateczna decyzja należy jednak do sądu i zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Jak przeprowadzić sprawę krok po kroku?

1. Ustal majątek i dokumenty. Sprawdź, czy w Polsce znajduje się nieruchomość, rachunek bankowy, pojazd albo inny składnik majątku po zmarłym.
2. Zbierz akty stanu cywilnego. Przygotuj akt zgonu, akty urodzenia, akty małżeństwa i testament, jeżeli istnieje.
3. Wybierz tryb. Jeżeli wszyscy są zgodni i mogą spełnić wymogi notarialne, rozważ notariusza. W razie trudności organizacyjnych lub elementu zagranicznego wybierz sąd.
4. Złóż wniosek albo umów notariusza. We wniosku do sądu wskaż wszystkich uczestników, ich adresy, podstawę dziedziczenia i żądanie stwierdzenia nabycia spadku.
5. Zabezpiecz kwestię długów. Przy znanym lub możliwym zadłużeniu rozważ wykaz inwentarza albo wniosek o spis inwentarza.
6. Załatw podatki i wpisy. Po uzyskaniu postanowienia albo aktu poświadczenia dziedziczenia sprawdź obowiązek zgłoszenia SD-Z2, wpisu do księgi wieczystej i zawiadomienia banku lub urzędu.

FAQ

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1031 i art. 1025.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 670 i art. 677.
• Prawo o notariacie, w szczególności przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 w sprawach spadkowych.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1191 dotyczące obiegu dokumentów urzędowych w Unii Europejskiej.