Oddanie krwi a nieobecność w pracy – wolne, wynagrodzenie i premia

Zwolnienie od pracy w dniu oddania krwi

Aktualnie podstawą uprawnienia krwiodawcy jest art. 9 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi. Zasłużonemu honorowemu dawcy krwi i honorowemu dawcy krwi przysługuje zwolnienie od pracy oraz zwolnienie od wykonywania czynności służbowych w dniu, w którym oddaje krew, oraz w dniu następnym. Zwolnienie obejmuje także czas okresowego badania lekarskiego dawcy krwi, jeżeli wynika ono z przepisów i organizacji krwiodawstwa.

Oznacza to, że pracownik nie musi korzystać z urlopu wypoczynkowego ani urlopu bezpłatnego, jeżeli rzeczywiście oddaje krew i przedstawi pracodawcy właściwe zaświadczenie. Dokumentem potwierdzającym uprawnienie jest zaświadczenie wydane przez regionalne centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa, Wojskowe Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa albo Centrum MSWiA.

Jeżeli do oddania krwi ostatecznie nie doszło, sytuację trzeba ocenić ostrożniej. Samo zgłoszenie się do punktu krwiodawstwa nie oznacza automatycznie prawa do dwóch dni wolnych. Pracownik może natomiast korzystać ze zwolnienia na czas badań lub czynności wskazanych przez jednostkę krwiodawstwa, o ile wynika to z zaświadczenia i nie mogły one zostać wykonane poza czasem pracy.

Zobacz również: inne uprawnienia do zwolnień od pracy.

Czy trzeba uprzedzić pracodawcę o oddaniu krwi?

Tak, jeżeli termin oddania krwi jest znany wcześniej lub możliwy do przewidzenia. Wynika to z ogólnych zasad usprawiedliwiania nieobecności w pracy. Pracownik powinien uprzedzić pracodawcę o przyczynie i przewidywanym okresie nieobecności, gdy może to zrobić z wyprzedzeniem. W praktyce wystarczy forma przyjęta u danego pracodawcy: rozmowa z przełożonym, e-mail, wiadomość w systemie kadrowym albo inny sposób stosowany w zakładzie pracy.

Nie warto traktować uprawnienia krwiodawcy jako prawa do samodzielnego opuszczenia stanowiska bez żadnej informacji dla pracodawcy. Pracownik ma obowiązek przestrzegać czasu pracy i organizacji pracy. Jeżeli więc wie, że konkretnego dnia zamierza oddać krew, powinien zgłosić to wcześniej, aby pracodawca mógł zorganizować pracę.

Brak wcześniejszego zawiadomienia nie musi automatycznie oznaczać utraty prawa do usprawiedliwienia nieobecności, jeżeli pracownik faktycznie oddał krew i przedstawił zaświadczenie. Może jednak stanowić naruszenie obowiązków porządkowych, zwłaszcza gdy pracownik miał realną możliwość wcześniejszego poinformowania pracodawcy, a mimo to tego nie zrobił.

Wynagrodzenie za czas oddania krwi

Za czas zwolnienia od pracy związanego z oddaniem krwi pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Wynagrodzenie ustala się na zasadach przewidzianych dla zwolnień od pracy z prawem do wynagrodzenia. Co do zasady stosuje się mechanizm podobny do wynagrodzenia urlopowego, przy czym składniki ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie od pracy.

Pracodawca nie powinien więc potraktować dnia oddania krwi jako nieobecności niepłatnej, jeżeli pracownik spełnił warunki ustawowe i dostarczył zaświadczenie. Inaczej można oceniać wyłącznie dodatkowe świadczenia, takie jak premia, jeżeli ich zasady są odrębnie uregulowane.

Czy pracodawca może odjąć premię za oddanie krwi?

To zależy przede wszystkim od charakteru premii. Jeżeli jest to premia regulaminowa, czyli przysługuje po spełnieniu konkretnych warunków określonych w umowie o pracę, regulaminie wynagradzania, układzie zbiorowym albo innym akcie płacowym, pracodawca nie może jej dowolnie obniżyć tylko dlatego, że pracownik skorzystał z ustawowego zwolnienia na oddanie krwi.

Jeżeli regulamin przewiduje pomniejszanie premii za określone nieobecności, trzeba sprawdzić, czy dotyczy to także płatnych zwolnień od pracy przysługujących z mocy prawa. Zapisy niejasne należy interpretować ostrożnie, a pracodawca powinien umieć wskazać konkretną podstawę obniżki. Samo stwierdzenie przełożonego, że pracownik powinien był być w pracy, zwykle nie wystarcza.

Inaczej wygląda premia uznaniowa. Jeżeli rzeczywiście ma charakter uznaniowy i nie wynika z mierzalnych, sprawdzalnych kryteriów, pracownikowi trudniej dochodzić konkretnej kwoty. Jeżeli jednak w praktyce premia jest wypłacana stale według ustalonych reguł, może okazać się, że mimo nazwy ma cechy premii regulaminowej.

W razie potrącenia premii warto poprosić pracodawcę o pisemne wyjaśnienie podstawy obniżenia świadczenia. Przy takich sprawach znaczenie mogą mieć także spory z pracodawcą o wynagrodzenie, zwłaszcza gdy pracownik chce dochodzić brakującej części wypłaty.

Brak wcześniejszej informacji a konsekwencje dla pracownika

Jeżeli pracownik wiedział o planowanym oddaniu krwi, ale nie uprzedził pracodawcy, pracodawca może oceniać takie zachowanie jako naruszenie obowiązku informowania o przewidywanej nieobecności i obowiązku przestrzegania ustalonej organizacji pracy. Konsekwencje powinny być jednak proporcjonalne do sytuacji.

Znaczenie mają między innymi: czy pracownik mógł poinformować przełożonego wcześniej, czy nieobecność dezorganizowała pracę, czy pracownik dostarczył zaświadczenie z centrum krwiodawstwa, czy podobna sytuacja zdarzyła się wcześniej oraz jakie zasady informowania obowiązują w zakładzie pracy.

W skrajnych przypadkach samowolne niestawienie się do pracy bez informacji może być potraktowane surowo. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślano, że pracownik nie powinien samowolnie zaprzestawać pracy i sam sobie udzielać zwolnienia. Nie oznacza to jednak, że każde spóźnione zawiadomienie przy oddaniu krwi automatycznie uzasadnia pozbawienie wynagrodzenia albo najdalej idące sankcje.

Co zrobić, gdy pracodawca potrącił wynagrodzenie albo premię?

Najpierw warto uporządkować dokumenty. Pracownik powinien zachować zaświadczenie z jednostki krwiodawstwa, potwierdzenie przekazania go pracodawcy oraz korespondencję dotyczącą planowanej nieobecności. Następnie należy sprawdzić listę płac, regulamin wynagradzania i zasady premiowania.

Dobrym rozwiązaniem jest złożenie krótkiego pisma do pracodawcy z prośbą o wskazanie podstawy prawnej i regulaminowej potrącenia. W piśmie można powołać się na art. 9 ustawy o publicznej służbie krwi, przepisy o usprawiedliwianiu nieobecności oraz fakt przedstawienia zaświadczenia.

Jeżeli pracodawca nie skoryguje wypłaty, pracownik może rozważyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzenie należności przed sądem pracy. W sprawach o premię szczególnie ważne jest ustalenie, czy świadczenie miało charakter regulaminowy, czy rzeczywiście uznaniowy.

FAQ

Czy za oddanie krwi przysługują dwa dni wolne od pracy?

Tak, jeżeli pracownik jest honorowym dawcą krwi i faktycznie oddaje krew. Zwolnienie obejmuje dzień oddania krwi oraz dzień następny. Pracownik zachowuje za ten czas prawo do wynagrodzenia.

Czy trzeba zgłosić pracodawcy planowane oddanie krwi?

Tak, jeżeli pracownik wie wcześniej o planowanym oddaniu krwi albo może przewidzieć nieobecność. Zawiadomienie może mieć dowolną formę, ale dla celów dowodowych najlepiej wybrać e-mail, system kadrowy albo inną utrwaloną formę.

Czy pracodawca może odmówić zwolnienia na oddanie krwi?

Pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika będącego krwiodawcą w zakresie wynikającym z przepisów. Może natomiast wymagać wcześniejszego uprzedzenia, jeżeli nieobecność była możliwa do przewidzenia, oraz przedstawienia zaświadczenia z jednostki krwiodawstwa.

Czy za dzień oddania krwi należy się normalne wynagrodzenie?

Tak. Za czas zwolnienia od pracy związanego z oddaniem krwi pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Nie jest to urlop bezpłatny ani nieusprawiedliwiona nieobecność, o ile pracownik spełnia warunki i dokumentuje zwolnienie.

Czy premia może być obniżona za oddanie krwi?

Nie powinna być obniżana dowolnie ani jako sankcja za korzystanie z ustawowego uprawnienia. Trzeba jednak sprawdzić, czy premia jest regulaminowa czy uznaniowa oraz jakie dokładnie zasady jej obniżania wynikają z dokumentów płacowych.

Co zrobić, jeżeli pracodawca potrącił część wypłaty?

Warto wystąpić o pisemne wskazanie podstawy potrącenia, przedstawić zaświadczenie z centrum krwiodawstwa i powołać się na przepisy o płatnym zwolnieniu. Jeżeli pracodawca nie zmieni stanowiska, można rozważyć skargę do PIP albo pozew o zapłatę.

Czy można oddać krew bez wcześniejszego pytania pracodawcy o zgodę?

Przepisy przyznają pracownikowi uprawnienie do zwolnienia, ale nie zwalniają go z obowiązku uprzedzenia pracodawcy o przewidywanej nieobecności. W praktyce należy więc poinformować pracodawcę z wyprzedzeniem, chyba że z obiektywnych powodów nie było to możliwe.

Podsumowanie

Oddanie krwi jest ustawowo chronioną i płatną przyczyną zwolnienia od pracy. Pracownik, który faktycznie oddaje krew i przedstawia zaświadczenie z jednostki krwiodawstwa, ma prawo do zwolnienia w dniu oddania krwi oraz w dniu następnym. Powinien jednak wcześniej poinformować pracodawcę, jeżeli planowana nieobecność była znana lub możliwa do przewidzenia.

Najczęstsze spory dotyczą nie samego prawa do wolnego, lecz sposobu rozliczenia wynagrodzenia, premii i obowiązku wcześniejszego zawiadomienia. Dlatego w razie problemu warto działać pisemnie: poprosić o podstawę potrącenia, wskazać przepisy i przedstawić zaświadczenie. W praktyce poprawnie udokumentowana usprawiedliwiona nieobecność znacznie ułatwia obronę stanowiska pracownika.

Źródła

• Ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi, w szczególności art. 6 i art. 9.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, w szczególności § 2, § 12 i § 16.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy, w szczególności § 5.
• Art. 100 Kodeksu pracy dotyczący podstawowych obowiązków pracownika.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2005 r., II PK 117/04.
• Informacje Narodowego Centrum Krwi i Państwowej Inspekcji Pracy dotyczące uprawnień honorowych dawców krwi.