Praca na roli a staż pracy – co zrobić, gdy pracodawca odmawia

Wliczenie pracy na roli do stażu pracy

Podstawą prawną jest art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy. Przepis ten nie daje automatycznie prawa do zaliczenia każdego okresu pracy na wsi. Pozwala uwzględnić tylko określone okresy i tylko wtedy, gdy dany przepis prawa pracy, układ zbiorowy, regulamin wynagradzania albo inne źródło prawa pracy przewiduje uwzględnianie wcześniejszych okresów zatrudnienia przy ustalaniu konkretnego uprawnienia pracowniczego.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy do stażu pracy wlicza się:

• okresy prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego lub pracy w takim gospodarstwie prowadzonym przez współmałżonka,
• przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy po ukończeniu 16 lat w gospodarstwie rolnym rodziców lub teściów, poprzedzające objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem,
• przypadające po 31 grudnia 1982 r. okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika.

W praktyce najczęstszy spór dotyczy właśnie trzeciej sytuacji, czyli pracy jako domownik po 31 grudnia 1982 r. W takim przypadku trzeba wykazać nie samą pomoc okazjonalną, ale stałą pracę w gospodarstwie spełniającą ustawowe warunki.

Kiedy pracodawca ma obowiązek uwzględnić pracę w gospodarstwie rolnym

Najważniejsze jest to, dla jakiego uprawnienia chce Pani zaliczyć pracę na roli. Ustawa z 20 lipca 1990 r. działa tylko wtedy, gdy dane uprawnienie zależy od szeroko rozumianego stażu pracy obejmującego także wcześniejsze okresy zatrudnienia u innych pracodawców.

Przykładowo praca na roli może mieć znaczenie przy ustalaniu:

• dodatku stażowego, jeżeli wynika on z przepisów płacowych obowiązujących u pracodawcy,
• nagrody jubileuszowej, jeżeli przepisy zakładowe albo pragmatyka służbowa odwołują się do ogólnego stażu pracy,
• innych świadczeń pracowniczych, których nabycie zależy od łącznego stażu pracy, a nie wyłącznie od zatrudnienia u danego pracodawcy.

Nie można natomiast stosować tej ustawy, gdy dany przepis każe liczyć wyłącznie pracę:

• u konkretnego pracodawcy,
• w określonej branży,
• na określonym stanowisku,
• w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Wynika to wprost z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r.

Dodatkowo art. 1 ust. 3 tej ustawy stanowi, że okresów pracy w gospodarstwie rolnym nie wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależy nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego albo innego świadczenia przysługującego z upływem roku pracy lub okresu krótszego niż rok. To oznacza, że zaliczenie pracy na roli nie zwiększy wymiaru urlopu na zasadach kodeksowych przez doliczenie „roku pracy” w tym rozumieniu.

Kto jest domownikiem w rozumieniu przepisów

Pojęcie domownika nie jest oceniane potocznie. Należy je rozumieć według art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem domownikiem jest osoba bliska rolnikowi, która:

• ukończyła 16 lat,
• pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie,
• stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym,
• nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

W praktyce spór najczęściej dotyczy przesłanki stałej pracy. Dorywcza pomoc po szkole, w weekendy albo wyłącznie sezonowo może okazać się niewystarczająca. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego: wieku, miejsca zamieszkania, zakresu obowiązków, czasu poświęcanego na pracę i tego, czy praca miała realny, powtarzalny charakter.

Jeżeli sprawa dotyczy nauczyciela albo pracownika sfery budżetowej, znaczenie może mieć także dokumentowanie takich okresów pod kątem dodatku za wysługę lat. W podobnym kontekście warto zobaczyć materiał: praca rolna nauczyciela.

Jak udowodnić okres pracy na roli

Zasady dowodzenia określa art. 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. Na wniosek zainteresowanego właściwy urząd gminy ma obowiązek stwierdzić okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym przez wydanie zaświadczenia, które następnie przedstawia się pracodawcy.

Jeżeli urząd gminy nie ma dokumentów pozwalających wydać zaświadczenie, powinien pisemnie poinformować o tym wnioskodawcę. Wówczas, zgodnie z art. 3 ust. 3 tej ustawy, okresy pracy mogą być udowodnione zeznaniami co najmniej dwóch świadków zamieszkujących w tamtym czasie na terenie, gdzie położone było gospodarstwo.

W praktyce warto zgromadzić:

• zaświadczenie z urzędu gminy,
• pisemną informację o braku dokumentów w gminie, jeśli została wydana,
• oświadczenia lub dane świadków,
• dokumenty potwierdzające miejsce zamieszkania, zameldowanie lub prowadzenie gospodarstwa przez rodziców albo współmałżonka,
• ewentualne dokumenty z KRUS, ewidencji gruntów, podatku rolnego lub innych rejestrów, jeżeli pomagają odtworzyć stan faktyczny.

Co zrobić, gdy pracodawca nie odpowiada albo odmawia

Przepisy ustawy z 20 lipca 1990 r. nie wprowadzają szczególnego terminu, w jakim pracodawca musi rozpoznać taki wniosek. Nie oznacza to jednak, że może pozostawić sprawę bez reakcji. Jeżeli złożono dokumenty dotyczące uprawnień pracowniczych, pracownik ma prawo żądać jasnego stanowiska pracodawcy, najlepiej w formie pisemnej.

Najbezpieczniej postąpić etapami:

1. złożyć wniosek o zaliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym do stażu pracy,
2. dołączyć wszystkie dowody,
3. po braku odpowiedzi wysłać ponowienie lub wezwanie do zajęcia stanowiska w rozsądnym terminie, np. 7 dni,
4. zażądać wskazania, jakiego świadczenia lub uprawnienia dotyczy odmowa oraz jaka jest jej podstawa prawna,
5. w razie dalszej odmowy rozważyć pozew do sądu pracy.

Jeżeli odmowa wpływa na wynagrodzenie lub dodatek, można dochodzić nie tylko ustalenia prawidłowego stażu, ale także wyrównania należnych świadczeń. Co do zasady roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne, zgodnie z art. 291 § 1 Kodeksu pracy. To oznacza, że zwlekanie z działaniem może ograniczyć możliwość odzyskania starszych należności.

Sprawy z zakresu prawa pracy rozpoznaje sąd pracy. Jeżeli spór dotyczy niewłaściwego ustalenia uprawnienia pracowniczego lub niewypłacenia należnego dodatku, podstawą żądania procesowego może być odpowiednio ustalenie prawa albo zapłata konkretnej kwoty – zależnie od sytuacji.

Czy w opisanej sytuacji lata pracy na roli mogą być zaliczone

Tak, ale tylko jeśli z przedstawionych dokumentów wynika, że chodzi o jedną z sytuacji z art. 1 ust. 1 ustawy z 20 lipca 1990 r. Sam fakt życia na wsi lub pomocy rodzinie nie wystarcza. Trzeba jeszcze ustalić, czy dane uprawnienie pracownicze rzeczywiście zależy od ogólnego stażu pracy.

Jeżeli w Pani sprawie chodzi o pracę po 31 grudnia 1982 r. w gospodarstwie rodziców, to kluczowe będzie wykazanie statusu domownika w rozumieniu art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jeżeli natomiast chodzi o okres sprzed 1 stycznia 1983 r., samo wykonywanie pracy po ukończeniu 16 lat nie wystarczy – dodatkowo musiało dojść do późniejszego objęcia tego gospodarstwa i rozpoczęcia jego prowadzenia osobiście albo wraz ze współmałżonkiem.

Dlatego poprawna odpowiedź zawsze zależy od konkretnych dat, rodzaju gospodarstwa, stopnia pokrewieństwa, miejsca zamieszkania, charakteru pracy oraz celu, dla którego okres ma być zaliczony.

FAQ

Czy każda praca w gospodarstwie rodziców wlicza się do stażu pracy?

Nie. Musi to być sytuacja mieszcząca się w art. 1 ust. 1 ustawy z 20 lipca 1990 r. W przypadku pracy po 31 grudnia 1982 r. zwykle trzeba wykazać status domownika, a więc m.in. stałą pracę w gospodarstwie.

Czy pomoc w wakacje wystarczy?

Zwykle nie. O okazjonalnej lub sezonowej pomocy trudno mówić jako o „stałej pracy” wymaganej przez art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Każdą sprawę ocenia się jednak indywidualnie.

Czy pracodawca może żądać więcej niż zaświadczenia z gminy?

Jeżeli zaświadczenie jasno potwierdza okres i podstawę zaliczenia, powinno być podstawowym dowodem. Gdy dokument jest niepełny albo budzi wątpliwości, pracodawca może kwestionować spełnienie ustawowych przesłanek, ale powinien wskazać konkretnie, czego brakuje.

Czy brak odpowiedzi pracodawcy oznacza zgodę?

Nie. Milczenie pracodawcy nie powoduje automatycznego zaliczenia okresu do stażu pracy. Warto zażądać pisemnego stanowiska i w razie potrzeby skierować sprawę do sądu pracy.

Czy można domagać się wyrównania dodatku stażowego za poprzednie lata?

Tak, jeżeli dodatek był należny, ale trzeba uwzględnić przedawnienie roszczeń pracowniczych z art. 291 § 1 Kodeksu pracy. Co do zasady termin wynosi 3 lata od wymagalności roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy – Dz.U. 1990 nr 54 poz. 310

2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141