Związek partnerski a odmowa zgody na widzenie w zakładzie karnym

Czy partner może odwiedzać skazanego w zakładzie karnym?

Co do zasady tak. Kodeks karny wykonawczy nie ogranicza kontaktów skazanego wyłącznie do rodziny w znaczeniu formalnym. Art. 102 pkt 2 Kodeksu karnego wykonawczego przyznaje skazanemu prawo do utrzymywania więzi z rodziną i innymi osobami bliskimi. Art. 105 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego wskazuje natomiast, że więzi te powinny być umożliwiane między innymi przez widzenia, korespondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne.

W praktyce oznacza to, że partner osoby osadzonej nie powinien być automatycznie traktowany jak osoba obca tylko dlatego, że nie jest małżonkiem, krewnym albo powinowatym. Kluczowe jest to, czy w konkretnej sprawie można wykazać rzeczywistą bliskość i wspólne pożycie.

Jeżeli dopiero organizujesz widzenie w zakładzie karnym albo próbujesz ustalić, jak pomóc osobie osadzonej w codziennych sprawach, przydatne mogą być także praktyczne porady dla bliskich.

Osoba bliska, osoba najbliższa i partner w związku nieformalnym

W sprawach karnych duże znaczenie ma pojęcie osoby najbliższej. Zgodnie z art. 115 § 11 Kodeksu karnego osobą najbliższą jest między innymi małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Ta ostatnia kategoria obejmuje partnera lub partnerkę, jeżeli relacja faktycznie odpowiada wspólnemu pożyciu. Nie chodzi więc o samą deklarację, że dana osoba jest partnerem, lecz o realną więź: emocjonalną, fizyczną i gospodarczą. Sąd Najwyższy w uchwale z 25 lutego 2016 r., sygn. I KZP 20/15, wskazał, że wspólne pożycie oznacza relację, w której występują jednocześnie więzi duchowe, fizyczne oraz gospodarcze. Ustalenie istnienia takiej relacji zależy zawsze od okoliczności konkretnej sprawy.

Ważne jest również to, że wspólne pożycie nie jest zastrzeżone tylko dla par różnej płci. Już wcześniej Sąd Najwyższy w uchwale z 28 listopada 2012 r., sygn. III CZP 65/12, przyjął na gruncie prawa cywilnego, że osoba faktycznie pozostająca we wspólnym pożyciu z najemcą może być także osobą tej samej płci. W sprawach karnych aktualna wykładnia pojęcia osoby pozostającej we wspólnym pożyciu również nie pozwala odmawiać statusu osoby bliskiej wyłącznie z powodu płci partnerów.

Jeżeli w sprawie pojawia się pytanie, czy partner jest osobą najbliższą, warto odróżnić samą bliskość emocjonalną od prawnej kategorii wspólnego pożycia. Pomocne może być także omówienie, czym jest definicja osoby najbliższej w kontekście osoby pozostającej we wspólnym pożyciu.

Czy do widzenia z partnerem potrzebna jest zgoda dyrektora?

Art. 105a § 4 Kodeksu karnego wykonawczego stanowi, że widzenie z osobą niebędącą członkiem rodziny lub inną osobą bliską skazany może otrzymać za zezwoleniem dyrektora zakładu karnego. Z przepisu wynika więc istotne rozróżnienie: inna osoba obca wymaga zezwolenia dyrektora, natomiast osoba bliska mieści się w ustawowym prawie skazanego do utrzymywania więzi.

Nie oznacza to jednak, że każde widzenie musi zostać udzielone automatycznie w dowolnym terminie i bez żadnej weryfikacji. Zakład karny może sprawdzać tożsamość osoby odwiedzającej, organizować terminy widzeń, egzekwować porządek wewnętrzny i reagować na naruszenia zasad bezpieczeństwa. Jeżeli jednak odmowa opiera się wyłącznie na twierdzeniu, że partner nie może być osobą bliską, bo nie jest rodziną albo małżonkiem, taka argumentacja jest co najmniej wątpliwa.

Najważniejsze jest zatem ustalenie, co dokładnie było przyczyną odmowy: brak wykazania wspólnego pożycia, względy bezpieczeństwa, ograniczenia wynikające z typu zakładu, status tymczasowo aresztowanego czy formalne braki we wniosku.

Ile widzeń przysługuje skazanemu?

Liczba widzeń zależy od typu zakładu karnego. W zakładzie karnym typu zamkniętego skazany może korzystać z dwóch widzeń w miesiącu, a za zgodą dyrektora zakładu karnego wykorzystać je jednorazowo. W zakładzie typu półotwartego skazany może korzystać z trzech widzeń w miesiącu, które za zgodą dyrektora mogą być połączone. W zakładzie typu otwartego skazany może korzystać z nieograniczonej liczby widzeń.

Zasadniczo widzenie trwa 60 minut. W tym samym dniu skazanemu udziela się tylko jednego widzenia, z wyjątkami wynikającymi z przepisów dotyczących zakładów typu zamkniętego i półotwartego. W widzeniu mogą uczestniczyć co do zasady nie więcej niż dwie osoby pełnoletnie, chyba że dyrektor zakładu karnego w uzasadnionych wypadkach zgodzi się na udział większej liczby osób. Liczba małoletnich nie podlega takiemu ograniczeniu, ale małoletni korzystają z widzeń pod opieką osób pełnoletnich.

Jak wykazać, że partner jest osobą bliską?

W sprawach dotyczących widzeń największe znaczenie mają konkretne okoliczności. Przydatne mogą być między innymi: wspólny adres przed osadzeniem, prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, długotrwały charakter relacji, wspólne zobowiązania, korespondencja, dokumenty potwierdzające wspólne sprawy życiowe, a także oświadczenie samego skazanego, że dana osoba jest jego partnerem i osobą bliską.

Nie zawsze trzeba przedstawić wszystkie możliwe dowody. Im mniej typowa lub mniej udokumentowana relacja, tym większe ryzyko, że administracja zakładu karnego poprosi o dodatkowe wyjaśnienia albo potraktuje osobę odwiedzającą jako osobę spoza kręgu rodziny i osób bliskich. Wtedy znaczenie ma dobrze przygotowany wniosek, krótki opis relacji i wskazanie, dlaczego odmowa narusza prawo skazanego do utrzymywania więzi.

W praktyce przy pobycie osoby bliskiej w zakładzie karnym często pojawiają się też inne dokumenty i czynności organizacyjne. W takich sytuacjach warto sprawdzić, jak wyglądają sprawy formalne skazanego.

Co zrobić po odmowie widzenia?

Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy odmowa dotyczy skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności, czy osoby tymczasowo aresztowanej. To dwie różne sytuacje prawne.

Jeżeli chodzi o skazanego, warto:

• poprosić o wskazanie pisemnej podstawy odmowy lub decyzji, z której wynika przyczyna odmowy,
• ustalić, czy zakład kwestionuje sam status osoby bliskiej, czy powołuje się na względy bezpieczeństwa albo porządek wewnętrzny,
• złożyć uzupełniony wniosek z opisem relacji i dokumentami potwierdzającymi wspólne pożycie,
• poprosić skazanego, aby również złożył wniosek o widzenie z konkretną osobą jako osobą bliską,
• rozważyć skargę skazanego do sądu penitencjarnego na podstawie art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego, jeżeli decyzja organu jest sprzeczna z prawem,
• w poważniejszych lub powtarzających się przypadkach rozważyć zawiadomienie sędziego penitencjarnego albo Rzecznika Praw Obywatelskich.

Trzeba jednak pamiętać, że art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego dotyczy uprawnienia skazanego do zaskarżenia decyzji organu postępowania wykonawczego. Dlatego w praktyce najskuteczniej działa wspólne działanie: osoba odwiedzająca składa wyjaśnienia i dokumenty, a skazany korzysta ze swoich środków prawnych.

A co, jeżeli partner jest tymczasowo aresztowany?

Przy tymczasowym aresztowaniu zasady są bardziej restrykcyjne. Tymczasowo aresztowany może uzyskać widzenie po wydaniu zarządzenia o zgodzie przez organ, do którego dyspozycji pozostaje, najczęściej prokuratora albo sąd. Jeżeli pozostaje do dyspozycji kilku organów, co do zasady wymagana jest zgoda każdego z nich.

Tymczasowo aresztowany ma prawo do co najmniej jednego widzenia w miesiącu z osobą najbliższą, ale odmowa może nastąpić, gdy istnieje uzasadniona obawa, że widzenie zostanie wykorzystane do bezprawnego utrudniania postępowania karnego albo do popełnienia przestępstwa. Na odmowę widzenia z osobą najbliższą przysługuje środek zaskarżenia: tymczasowo aresztowanemu oraz osobie ubiegającej się o widzenie jako osobie najbliższej.

Dlatego w przypadku tymczasowego aresztowania nie wystarczy powołać się na zasady dotyczące skazanych odbywających karę. Trzeba sprawdzić, jaki organ dysponuje osobą aresztowaną, czy wydano zarządzenie o odmowie oraz czy biegnie termin do jego zaskarżenia.

FAQ

Podsumowanie

Partner osoby osadzonej może być uprawniony do widzenia jako osoba bliska, jeżeli relacja spełnia cechy wspólnego pożycia. Dotyczy to również partnerów tej samej płci. Odmowa widzenia wymaga jednak analizy konkretnej podstawy: czy zakład karny kwestionuje status osoby bliskiej, czy chodzi o względy bezpieczeństwa, typ zakładu, braki formalne albo tymczasowe aresztowanie.

Najbezpieczniej działać dwutorowo: osoba odwiedzająca powinna przedstawić dokumenty i opis relacji, a skazany powinien korzystać ze swoich uprawnień w postępowaniu wykonawczym. Przy tymczasowym aresztowaniu trzeba dodatkowo sprawdzić zarządzenie organu procesowego i możliwość wniesienia zażalenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 7, art. 90-92, art. 102, art. 105, art. 105a i art. 217: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, w szczególności art. 115 § 11: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 25 lutego 2016 r., sygn. I KZP 20/15, dotycząca rozumienia osoby pozostającej we wspólnym pożyciu: komunikat Sądu Najwyższego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 2012 r., sygn. III CZP 65/12, dotycząca wspólnego pożycia także osób tej samej płci: informacja Sądu Najwyższego.