Upoważnienie do konta a spadek po rodzicu – co naprawdę dziedziczą spadkobiercy

Upoważnienie do konta a dziedziczenie pieniędzy – to nie jest to samo

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie pełnomocnictwa do rachunku od dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. To są dwie różne instytucje prawne i wywołują zupełnie inne skutki.

Jeżeli ojciec jedynie upoważnił Panią do korzystania z konta, to było to pełnomocnictwo do rachunku bankowego. Taki dostęp pozwala wykonywać czynności za życia posiadacza rachunku, ale nie powoduje przejścia własności pieniędzy po jego śmierci. Z chwilą śmierci mocodawcy pełnomocnictwo co do zasady wygasa na podstawie art. 101 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa, ale nawet wtedy nie zastępuje ono zasad dziedziczenia środków z rachunku.

Inaczej działa dyspozycja wkładem na wypadek śmierci. To właśnie ona może sprawić, że określona kwota z rachunku zostanie wypłacona wskazanej osobie poza spadkiem.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci – kiedy działa

Podstawą prawną jest art. 56 ust. 1-5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Zgodnie z tym przepisem posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić bankowi na piśmie, aby po jego śmierci wypłacił określoną kwotę wskazanym osobom.

Osobami uprawnionymi mogą być wyłącznie:

• małżonek,
• wstępni,
• zstępni,
• rodzeństwo.

Dziecko posiadacza rachunku mieści się więc w tym katalogu.

Najważniejszy skutek wynika z art. 56 ust. 5 Prawa bankowego: kwota wypłacona zgodnie z dyspozycją nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku. Oznacza to, że nie dzieli się jej między spadkobierców w postępowaniu spadkowym.

Jeżeli chce Pani uporządkować dalsze kwestie dotyczące dziedziczenia i podziału majątku między rodzeństwo, pomocna może być także publikacja: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Samo pełnomocnictwo do konta nie wyłącza pieniędzy ze spadku

Jeżeli w banku została udzielona tylko zgoda na dysponowanie rachunkiem, a nie złożono dyspozycji z art. 56 Prawa bankowego, to środki należące do zmarłego co do zasady wchodzą do spadku. Wtedy ich podział następuje według testamentu albo zasad dziedziczenia ustawowego wynikających z art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że po śmierci ojca bank nie powinien traktować pełnomocnika jako właściciela tych pieniędzy. Osoba upoważniona może mieć obowiązek rozliczenia wypłat dokonanych jeszcze za życia posiadacza rachunku, jeżeli pojawi się spór co do tego, czy pieniądze były używane zgodnie z wolą właściciela.

Ważne jest też to, że wspólne konto rodziców nie oznacza automatycznie, że po śmierci jednego z nich całe saldo należało do drugiego. W razie sporu trzeba ustalić, jaka część środków należała do zmarłego. To zależy od tego, z czyich wpływów konto było zasilane i jaki był ustrój majątkowy małżeński.

Jaki jest limit dyspozycji wkładem na wypadek śmierci?

Zgodnie z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego łączna kwota wypłat z tytułu wszystkich dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie może przekroczyć dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.

To oznacza, że:

• limit nie jest stały kwotowo,
• liczy się go według wskaźnika z miesiąca poprzedzającego śmierć,
• obejmuje łącznie wszystkie dyspozycje złożone przez daną osobę.

Jeżeli dyspozycje przekroczą limit, zastosowanie ma art. 56 ust. 4 Prawa bankowego – pierwszeństwo ma dyspozycja wydana później. Osoby, którym wypłacono pieniądze z naruszeniem tego przepisu, są zobowiązane do zwrotu spadkobiercom na podstawie art. 56 ust. 5 zdanie drugie Prawa bankowego.

Czy trzeba dopełnić formalności już teraz?

Jeżeli celem ojca jest to, aby określona kwota z rachunku trafiła po jego śmierci do Pani bez wchodzenia do spadku, to samo wcześniejsze upoważnienie do konta nie wystarczy. Potrzebne jest sprawdzenie w banku, czy została złożona pisemna dyspozycja wkładem na wypadek śmierci i jaka jest jej treść.

Najbezpieczniej zrobić to wprost w banku, bo poszczególne banki mają własne formularze. W praktyce warto:

1. ustalić, czy rachunek jest rachunkiem, do którego można złożyć dyspozycję z art. 56 Prawa bankowego,
2. sprawdzić, czy dyspozycja została już złożona i na jaką kwotę,
3. zweryfikować, czy łączna kwota dyspozycji nie przekracza ustawowego limitu,
4. upewnić się, czy ojciec nie składał wcześniej innych dyspozycji w tym samym lub innym banku,
5. rozważyć dodatkowo testament, jeżeli majątek ma zostać rozdysponowany szerzej niż sam rachunek bankowy.

Wcześniejsza darowizna działki dla brata a zachowek

Napisała Pani, że brat wcześniej dostał działkę od rodziców. To może mieć znaczenie nie tyle dla samej dyspozycji bankowej, ile dla roszczeń o zachowek.

Zgodnie z art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci w dziedziczeniu albo otrzymali mniej niż wynosi należna im minimalna wartość udziału.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny na zasadach z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Wobec zstępnych i spadkobierców co do zasady dolicza się także darowizny dokonane dawniej, nie tylko te z ostatnich 10 lat. Dlatego przekazanie działki jednemu dziecku może później wpływać na rozliczenia pomiędzy rodzeństwem.

Jednocześnie trzeba odróżnić dwie rzeczy:

• środki wypłacone z ważnej dyspozycji bankowej nie wchodzą do spadku,
• ale w konkretnym stanie faktycznym mogą pojawić się spory, czy takie przysporzenie powinno być uwzględniane przy rozliczeniach zachowku na innych podstawach.

Ta druga kwestia bywa sporna i zależy od szczegółów sprawy, w tym od tego, jaka była struktura całego majątku, czy istniał testament i jakie darowizny były wcześniej czynione na rzecz dzieci.

Zobacz również:

• sprzedaż mieszkania po spadku, gdy spadkobierca mieszka za granicą
• roszczenia o zachowek po wcześniejszym przekazaniu majątku

Co z pieniędzmi po śmierci jednego z małżonków na koncie wspólnym?

Jeżeli konto było wspólne, po śmierci jednego współposiadacza nie można automatycznie założyć, że wszystko należy do drugiego albo do wskazanego dziecka. Zasadnicze znaczenie ma to, czy środki pochodziły z majątku wspólnego małżonków, z majątku osobistego jednego z nich, czy częściowo z obu źródeł.

Jeżeli po śmierci mamy nie przeprowadzono jeszcze dokładnych rozliczeń, może się okazać, że część środków znajdujących się na rachunku już wtedy wchodziła do spadku po niej. W takim przypadku późniejsza dyspozycja ojca może obejmować tylko te środki, które rzeczywiście należały do niego. To zagadnienie zależy od faktów: dat wpływów, rodzaju rachunku, ustroju majątkowego rodziców i ewentualnych wcześniejszych rozliczeń spadkowych.

Jakie rozwiązanie jest najbezpieczniejsze?

Jeżeli intencją ojca jest przekazanie Pani pieniędzy z rachunku w dopuszczalnym zakresie, najbezpieczniejsze jest:

1. złożenie w banku prawidłowej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci,
2. zachowanie potwierdzenia złożenia dyspozycji,
3. sprawdzenie limitu ustawowego,
4. rozważenie testamentu dla pozostałego majątku,
5. przeanalizowanie, czy wcześniejsza darowizna działki nie będzie rodzić później roszczeń o zachowek.

Jeżeli natomiast ojciec chce przekazać Pani więcej niż pozwala limit z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego, sama dyspozycja bankowa nie wystarczy. Wtedy trzeba rozważyć inne instrumenty, np. darowiznę za życia albo testament, z uwzględnieniem ich skutków dla zachowku.

FAQ

Czy samo upoważnienie do konta po śmierci rodzica daje prawo do pieniędzy?

Nie. Samo pełnomocnictwo do rachunku nie powoduje przejścia środków na pełnomocnika. Co do zasady pieniądze należące do zmarłego wchodzą do spadku, chyba że istnieje skuteczna dyspozycja wkładem na wypadek śmierci z art. 56 Prawa bankowego.

Czy bank wypłaci pieniądze bez sprawy spadkowej?

Tak, ale tylko w zakresie prawidłowo złożonej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Wtedy bank wypłaca wskazaną kwotę osobie uprawnionej poza spadkiem. W pozostałym zakresie bank zwykle będzie wymagał dokumentów spadkowych.

Czy dziecko może być wskazane w dyspozycji na wypadek śmierci?

Tak. Zgodnie z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego dyspozycję można uczynić m.in. na rzecz zstępnych, czyli dzieci, wnuków i dalszych potomków.

Czy można przekazać w ten sposób całe saldo rachunku?

Tylko wtedy, gdy całe saldo mieści się w ustawowym limicie z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego. Jeżeli na rachunku jest więcej środków, nadwyżka wchodzi do spadku.

Czy wcześniejsza darowizna działki dla rodzeństwa ma znaczenie?

Może mieć znaczenie przy zachowku. Zależy to od daty i rodzaju darowizny, kręgu uprawnionych oraz całego składu majątku po zmarłym. Sama darowizna nie zmienia jednak zasad działania dyspozycji bankowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 56.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 101 § 2, art. 931 i nast., art. 991-995.