Stwierdzenie nabycia spadku po odrzuceniu – czy trzeba iść do sądu?

Po co sąd wzywa osobę, która już odrzuciła spadek?

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd musi ustalić, kto jest spadkobiercą. Wynika to z art. 670 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Dlatego wezwanie może otrzymać także osoba, która wcześniej skutecznie złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Sąd sprawdza wtedy m.in.:

• czy oświadczenie o odrzuceniu spadku zostało złożone w terminie,
• czy zostało złożone przed sądem albo notariuszem,
• czy po odrzuceniu spadku do dziedziczenia weszły kolejne osoby, np. dzieci albo dalsi krewni,
• czy nie ma innych spadkobierców ustawowych lub testamentowych.

Samo wezwanie nie oznacza więc, że odrzucenie spadku było nieskuteczne. Często jest to zwykły element postępowania dowodowego.

Czy trzeba stawić się osobiście w sądzie?

To zależy od treści wezwania. Jeżeli sąd wyraźnie zobowiązał Cię do osobistego stawiennictwa, należy potraktować to poważnie. Podstawą jest art. 216 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd może zarządzić osobiste stawiennictwo stron lub jednej z nich.

W praktyce w sprawach spadkowych osoba wezwana bywa przesłuchiwana co do kręgu rodziny, wcześniejszych odrzuceń spadku, istnienia dzieci małoletnich albo innych spadkobierców. Jeżeli wezwanie ma charakter obowiązkowy, samo wysłanie pisma nie zawsze zastąpi obecność.

Jeżeli jednak nie możesz przyjechać, nie ignoruj wezwania. Złóż do sądu pismo przed terminem rozprawy i wskaż przyczynę nieobecności. W razie choroby najlepiej dołączyć dokument potwierdzający stan zdrowia; jeżeli sprawa dotyczy niemożności stawienia się z innych ważnych przyczyn, trzeba je możliwie konkretnie wykazać.

Jakie mogą być skutki niestawiennictwa?

W postępowaniu nieprocesowym sąd może wyciągnąć negatywne konsekwencje procesowe z braku współpracy uczestnika. Jeżeli wezwanie zobowiązuje do osobistego stawiennictwa, sąd może uznać, że utrudniasz wyjaśnienie sprawy. W określonych sytuacjach mogą pojawić się także rozstrzygnięcia dotyczące kosztów postępowania.

Nie warto więc zakładać, że skoro spadek został odrzucony, obecność nigdy nie jest potrzebna. W praktyce najbezpieczniej jest:

• stawić się osobiście, albo
• przed terminem złożyć pismo z wnioskiem o usprawiedliwienie nieobecności i ewentualnie o przesłuchanie na piśmie, odroczenie rozprawy lub rozpoznanie sprawy na podstawie dokumentów.

To, czy sąd uwzględni taki wniosek, zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści wezwania.

Co wysłać do sądu, jeśli nie możesz przyjechać?

W piśmie warto wskazać:

• sygnaturę sprawy,
• że wcześniej skutecznie odrzuciłaś spadek,
• datę, kiedy złożyłaś oświadczenie,
• wniosek o usprawiedliwienie niestawiennictwa,
• prośbę o przeprowadzenie rozprawy pod Twoją nieobecność albo o wyznaczenie innego terminu, jeśli Twoje przesłuchanie jest konieczne.

Do pisma dobrze dołączyć kopię aktu notarialnego albo odpis protokołu sądowego obejmującego oświadczenie o odrzuceniu spadku, o ile dokumentu nie ma jeszcze w aktach sprawy.

Jeżeli sprawa dotyczy dalszych następstw odrzucenia spadku przez członków rodziny, pomocny może być też materiał o tym, jak wygląda ustalenie spadkobierców i dokumentów w sprawie spadkowej.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku – od kiedy biegnie?

To jedna z najważniejszych kwestii. Zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Nie zawsze będzie to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dalszego spadkobiercy termin zwykle biegnie od chwili, gdy dowiedział się, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek i że w związku z tym sam został powołany do dziedziczenia. Ta data bywa potem oceniana przez sąd na podstawie okoliczności konkretnej sprawy.

Po nowelizacjach nadal obowiązuje zasada z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, że brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie wprost. Nie jest to jednak to samo co odrzucenie spadku – spadkobierca nadal pozostaje spadkobiercą, tylko jego odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego m.in. w wykazie lub spisie inwentarza.

Czy po odrzuceniu spadku można jeszcze odpowiadać za długi?

Jeżeli odrzucenie spadku było skuteczne, osoba odrzucająca jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wynika to z art. 1020 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że sama nie dziedziczy ani aktywów, ani długów spadkowych.

Trzeba jednak pamiętać o dwóch ważnych zastrzeżeniach:

• po odrzuceniu spadku do dziedziczenia mogą wejść Twoi zstępni, jeżeli są powołani z ustawy,
• jeżeli także oni nie odrzucą spadku w sposób skuteczny i terminowy, mogą stać się spadkobiercami z dobrodziejstwem inwentarza.

Dlatego w rodzinach, w których spadek jest zadłużony, kluczowe jest pilnowanie kolejnych terminów i właściwej reprezentacji dzieci małoletnich.

Co z małoletnimi dziećmi?

To najczęstszy punkt sporny. Jeżeli rodzic odrzuca spadek, do dziedziczenia mogą wejść jego dzieci. W odniesieniu do małoletnich co do zasady odrzucenie spadku jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, dlatego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jednocześnie obecnie obowiązują rozwiązania upraszczające procedurę w części przypadków. Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i nie ma między dzieckiem a rodzicami konfliktu interesów, możliwe jest złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka bez odrębnego zezwolenia sądu opiekuńczego – przed sądem albo notariuszem – gdy spełnione są warunki przewidziane w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce przed dokonaniem czynności trzeba jednak dokładnie sprawdzić, czy w danej sprawie rzeczywiście można skorzystać z tego wyjątku.

Jeżeli oświadczenie w imieniu dziecka zostało już skutecznie złożone, brak wezwania dziecka na rozprawę nie musi oznaczać problemu. Warto jednak poinformować sąd, że w sprawie występują również małoletni, i wskazać, jakie czynności zostały już dokonane.

Czy jeśli wszyscy odrzucą spadek, przejmie go gmina?

Tak, ale dopiero po wyczerpaniu kręgu spadkobierców ustawowych i testamentowych. Zgodnie z art. 935¹ Kodeksu cywilnego w braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić albo znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa.

Z kolei art. 1023 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że Skarb Państwa ani gmina nie mogą odrzucić spadku, który im przypadł z mocy ustawy. Nie oznacza to jednak, że sąd od razu przejdzie do gminy – najpierw musi dokładnie ustalić, czy nie ma dalszych spadkobierców.

Tabela: najczęstsze sytuacje po odrzuceniu spadku

Podsumowanie

Jeżeli odrzuciłaś spadek i dostałaś wezwanie do sądu, najczęściej chodzi o ustalenie dalszego kręgu spadkobierców, a nie o ponowne obciążenie Cię długami. Kluczowe znaczenie ma to, czy odrzucenie nastąpiło skutecznie i w terminie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oraz czy prawidłowo załatwiono sytuację dzieci małoletnich.

Jeśli wezwanie nakazuje osobiste stawiennictwo, nie należy go ignorować. W razie przeszkody trzeba szybko złożyć pismo do sądu i dołączyć dokumenty potwierdzające wcześniejsze odrzucenie spadku. Szerzej samą kwestię obecności po wcześniejszym odrzuceniu spadku omawiamy w materiale o tym, czy trzeba stawić się w sądzie po odrzuceniu spadku.

FAQ

Czy po odrzuceniu spadku muszę jechać do sądu?

Jeżeli z treści wezwania wynika obowiązek osobistego stawiennictwa, co do zasady tak. Jeżeli nie możesz przyjechać, złóż przed terminem pismo z usprawiedliwieniem i dokumentami.

Czy samo wezwanie oznacza, że jednak odziedziczę długi?

Nie. Najczęściej sąd chce tylko ustalić, czy odrzucenie spadku było skuteczne i kto wchodzi do dziedziczenia w dalszej kolejności.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy na odrzucenie spadku?

Od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla dalszych krewnych często nie jest to dzień śmierci spadkodawcy, lecz chwila uzyskania informacji, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

Czy dzieci małoletnie też muszą odrzucić spadek?

Jeżeli po odrzuceniu spadku przez rodzica wchodzą do dziedziczenia, trzeba ocenić ich sytuację osobno. W wielu sprawach konieczne jest działanie w ich imieniu w ustawowym terminie, a sposób postępowania zależy od tego, czy potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego, czy można skorzystać z wyjątku z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co jeśli wszyscy z rodziny odrzucą spadek?

Po wyczerpaniu kręgu spadkobierców ustawowych spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa – art. 935¹ Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 § 1 i § 2, art. 1020, art. 1023 § 1, art. 935¹.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 216 § 1 oraz art. 670 – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3 i § 4.