Stwierdzenie nabycia spadku czy zasiedzenie nieruchomości

Sprawa spadkowa czy zasiedzenie domu?

Przy opisanym stanie faktycznym bezpieczniejszym i zazwyczaj bardziej racjonalnym rozwiązaniem jest rozpoczęcie od postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Skoro ciotka sporządziła testament na rzecz mamy, to najpierw trzeba wykazać, że testament jest ważny i że na jego podstawie mama nabyła spadek po ciotce w całości albo w określonym udziale.

Zasiedzenie nie jest prostą drogą omijającą sprawę spadkową. W postępowaniu o zasiedzenie również trzeba wskazać osoby zainteresowane, czyli przede wszystkim dotychczasowych właścicieli albo ich następców prawnych. Jeżeli właściciel nie żyje, w praktyce sąd zwykle bada, kto po nim dziedziczył, ponieważ ci spadkobiercy mogą być uczestnikami sprawy.

Warto też zweryfikować, czy dom należał wyłącznie do ciotki, czy wcześniej stanowił majątek wspólny małżonków albo współwłasność ciotki i jej męża. Jeżeli w księdze wieczystej albo dawnych dokumentach właścicielem był także zmarły wujek, może być konieczne przeprowadzenie postępowania spadkowego również po nim.

Kiedy zasiedzenie może mieć sens?

Zasiedzenie własności nieruchomości jest możliwe wtedy, gdy posiadacz włada nieruchomością jak właściciel, czyli jako posiadacz samoistny. Samo mieszkanie w domu, opłacanie podatków, remonty i dbanie o nieruchomość są ważnymi dowodami, ale nie zawsze wystarczą. Sąd będzie oceniał, czy zachowanie posiadacza wskazywało na wykonywanie prawa własności, a nie tylko korzystanie z domu za zgodą właściciela albo jako członek rodziny.

Zgodnie z art. 172 Kodeksu cywilnego posiadacz nieruchomości nabywa jej własność przez zasiedzenie po 20 latach, jeżeli uzyskał posiadanie w dobrej wierze, albo po 30 latach, jeżeli uzyskał posiadanie w złej wierze. W sprawach rodzinnych i spadkowych częściej trzeba liczyć się z oceną, że posiadacz wiedział o nieuregulowanym stanie prawnym, a więc sąd może wymagać wykazania 30-letniego okresu posiadania.

W opisanej sytuacji 40 lat władania domem przemawia za tym, że warunek czasu mógłby być spełniony. Nadal jednak pozostaje kwestia dowodów, kręgu uczestników i tego, czy mama faktycznie posiadała dom samoistnie. Jeżeli testament istnieje i można go przedłożyć, postępowanie spadkowe jest zwykle prostsze, tańsze i lepiej odpowiada przyczynie objęcia domu przez mamę.

Koszty i praktyczne różnice między spadkiem a zasiedzeniem

Różnica kosztów jest istotna. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się opłatę stałą 100 zł. Do tego dochodzi 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie zawarte są dodatkowe wnioski, na przykład o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, mogą pojawić się kolejne opłaty.

Wniosek o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie podlega opłacie stałej 2000 zł. Oprócz tego mogą dojść koszty ogłoszeń, odpisów dokumentów, opinii biegłego geodety, map albo pełnomocnika. Postępowanie o zasiedzenie bywa też bardziej dowodowe: potrzebne są dokumenty, świadkowie, historia posiadania, dokumenty podatkowe, korespondencja urzędowa i dowody ponoszenia nakładów.

Jeżeli po stwierdzeniu nabycia spadku okaże się, że nieruchomość przypada kilku osobom, kolejnym etapem może być dział spadku i zniesienie współwłasności. Taki etap jest potrzebny wtedy, gdy samo postanowienie spadkowe potwierdza udziały, ale nie przyznaje całej nieruchomości jednej osobie.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

We wniosku należy wskazać wnioskodawcę, uczestników postępowania, dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania oraz podstawę dziedziczenia. Jeżeli istnieje testament, trzeba go dołączyć i wnieść o jego otwarcie i ogłoszenie, jeżeli nie zostało to wcześniej dokonane.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego osób wchodzących w rachubę jako spadkobiercy ustawowi,
• testament, jeżeli spadkodawca go sporządził,
• odpisy wniosku dla uczestników,
• potwierdzenie uiszczenia opłaty sądowej i opłaty za wpis do Rejestru Spadkowego,
• dokumenty dotyczące nieruchomości, jeżeli pomagają wykazać skład spadku albo potrzebę wezwania spadkobierców.

Przepisy nie przewidują jednej sztywnej zasady, że akty stanu cywilnego muszą być zawsze nie starsze niż 3 miesiące. W praktyce sądy oczekują jednak odpisów czytelnych i aktualnych, zwłaszcza gdy od dokumentu zależy ustalenie kręgu spadkobierców.

Więcej o tym, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty, warto sprawdzić przed złożeniem wniosku, szczególnie gdy w rodzinie nie ma pełnej wiedzy o wszystkich krewnych spadkodawcy.

Co zrobić, gdy nie znamy wszystkich spadkobierców?

Brak wiedzy o wszystkich spadkobiercach nie przekreśla sprawy. Trzeba jednak uczciwie opisać sądowi, jakie osoby są znane, jakich danych brakuje i jakie czynności podjęto, aby ustalić krąg uczestników. Inaczej wygląda sytuacja, gdy znamy imię i nazwisko osoby, ale nie znamy jej adresu, a inaczej, gdy nie wiadomo nawet, kto może dziedziczyć.

Jeżeli dana osoba jest znana z imienia i nazwiska, lecz jej miejsce pobytu nie jest znane, można wnosić o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Taka droga ma sens wtedy, gdy wiadomo, że dana osoba istnieje i powinna uczestniczyć w sprawie, ale nie da się ustalić jej adresu.

Jeżeli natomiast nie wiadomo, kto w ogóle może być spadkobiercą, właściwym rozwiązaniem może być wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Sąd sięga po tę instytucję wtedy, gdy zapewnienie spadkowe nie zostało złożone albo dowody przedstawione w sprawie nie są wystarczające do ustalenia kręgu spadkobierców.

Wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie

Zgodnie z art. 672 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli zapewnienie spadkowe nie było złożone albo zapewnienie lub inne dowody nie będą uznane przez sąd za wystarczające, postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Ogłoszenie powinno zawierać dane spadkodawcy, datę jego śmierci, wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy oraz wezwanie, aby spadkobiercy zgłosili i udowodnili nabycie spadku w terminie 6 miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu. W przeciwnym razie mogą zostać pominięci w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Ogłoszenie umieszcza się w piśmie poczytnym na obszarze państwa i podaje publicznie do wiadomości w miejscu ostatniego zamieszkania spadkodawcy w sposób tam przyjęty. Jeżeli wartość spadku jest nieznaczna, sąd może zaniechać publikacji w piśmie.

Koszt ogłoszenia co do zasady obciąża wnioskodawcę jako wydatek w sprawie. Jeżeli osoba składająca wniosek nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Czy mama może przepisać dom na córkę?

Mama może skutecznie rozporządzać domem dopiero wtedy, gdy jej prawo do nieruchomości zostanie potwierdzone i będzie mogło zostać ujawnione w księdze wieczystej. Sam fakt wieloletniego mieszkania, płacenia podatków i ponoszenia nakładów nie zawsze wystarczy do bezpiecznego przeniesienia własności.

Jeżeli sąd stwierdzi, że mama nabyła spadek po ciotce na podstawie testamentu, będzie można podjąć dalsze kroki: wpisać mamę do księgi wieczystej, a następnie rozważyć darowiznę, testament, umowę dożywocia albo inne rozwiązanie. Wybór zależy od sytuacji rodzinnej, podatkowej i majątkowej.

Jeżeli okaże się, że mama nabyła tylko udział w nieruchomości, przed przeniesieniem całego domu może być potrzebne uregulowanie pozostałych udziałów. Może to nastąpić przez dział spadku, zniesienie współwłasności, umowę z pozostałymi uprawnionymi albo w wyjątkowych sytuacjach przez zasiedzenie udziałów lub całej nieruchomości, jeśli zostaną spełnione ustawowe warunki.

FAQ

Źródła

• art. 172 Kodeksu cywilnego,
• art. 669-676 Kodeksu postępowania cywilnego,
• art. 40 i art. 49 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.