Dziedziczenie po jednoczesnej śmierci małżonków

Jednoczesna śmierć małżonków – podstawowa zasada

W prawie spadkowym kluczowe znaczenie ma chwila śmierci spadkodawcy. Spadek otwiera się z chwilą śmierci, a spadkobiercą może być tylko osoba, która żyje w tej właśnie chwili.

Jeżeli małżonkowie giną w jednym wypadku, katastrofie, pożarze albo innym wspólnym niebezpieczeństwie i nie da się ustalić, kto zmarł pierwszy, działa art. 32 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemywa się, że zmarły jednocześnie.

To domniemanie można obalić. Jeżeli dokumentacja medyczna, opinia biegłego, zapis monitoringu, relacje ratowników albo inne dowody pozwolą ustalić kolejność zgonów, sąd powinien przyjąć rzeczywistą kolejność śmierci, a nie fikcję jednoczesnego zgonu.

Czy małżonkowie zmarli jednocześnie dziedziczą po sobie?

Nie. Przy jednoczesnej śmierci małżonkowie nie dziedziczą po sobie nawzajem. Wynika to z art. 924 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, oraz z art. 927 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku.

Stanowisko to potwierdza również dawne, ale nadal przywoływane w praktyce orzeczenie Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 1950 r., sygn. akt WaC 3/50. Sąd wskazał, że osoba zmarła jednocześnie ze spadkodawcą nie może po nim dziedziczyć, bo nie przeżyła spadkodawcy.

W praktyce oznacza to, że jeżeli nie da się wykazać, iż jeden z małżonków przeżył drugiego choćby przez krótki czas, majątek każdego z nich jest dziedziczony oddzielnie przez jego własnych spadkobierców.

Kto odziedziczy nieruchomość należącą do żony przed ślubem?

Jeżeli nieruchomość była własnością żony jeszcze przed zawarciem drugiego małżeństwa, co do zasady należy do jej majątku osobistego. Sam fakt zawarcia małżeństwa nie powoduje, że taka nieruchomość staje się majątkiem wspólnym małżonków.

Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli jednak małżonek zmarł jednocześnie ze spadkodawcą, nie dziedziczy. W opisanej sytuacji nieruchomości należące do żony odziedziczy więc jej córka, o ile nie ma innych dzieci, testamentu ani szczególnych okoliczności wpływających na skład spadku.

Dzieci męża z poprzedniego małżeństwa nie dziedziczą po żonie swojego ojca tylko dlatego, że była jego małżonką. Nie są jej dziećmi ani spadkobiercami ustawowymi w pierwszej kolejności. Mogłyby uzyskać udział w jej majątku przede wszystkim wtedy, gdyby mąż przeżył żonę i odziedziczył po niej część spadku, a następnie po nim dziedziczyłyby jego dzieci.

Co zmienia ustalenie kolejności śmierci?

Jeżeli uda się wykazać, że żona zmarła pierwsza, a mąż zmarł później, mąż może dziedziczyć po żonie jako jej małżonek. Wtedy udział, który przypadłby mężowi po żonie, wszedłby następnie do spadku po mężu i mógłby zostać odziedziczony przez jego dzieci.

Jeżeli natomiast mąż zmarł pierwszy, a żona przeżyła go choćby krótko, to żona mogłaby dziedziczyć po mężu, a dopiero potem jej spadkobiercy dziedziczyliby po niej. W sprawach po wspólnym wypadku ustalenie kolejności zgonów może więc decydować o tym, czy majątek pozostanie wyłącznie przy dzieciach jednego małżonka, czy częściowo trafi do rodziny drugiego.

Jeżeli kolejności nie da się ustalić, działa domniemanie jednoczesnej śmierci. Wtedy każdy spadek rozlicza się osobno.

Testament, podstawienie i zachowek

Opisane zasady dotyczą przede wszystkim dziedziczenia ustawowego. Każdy z małżonków może sporządzić testament i wskazać, kto ma dziedziczyć jego majątek. Warto jednak pamiętać, że osoba powołana w testamencie również musi żyć w chwili otwarcia spadku.

Jeżeli żona powoła w testamencie męża, a małżonkowie zginą jednocześnie, mąż nie będzie mógł dziedziczyć. Dlatego w testamentach małżonków często warto rozważyć wskazanie osoby podstawionej, czyli takiej, która ma dziedziczyć na wypadek, gdyby pierwszy wskazany spadkobierca nie chciał albo nie mógł być spadkobiercą.

Trzeba też uwzględnić przepisy o zachowku. Jeżeli testament pomija osoby uprawnione do zachowku, mogą one dochodzić roszczeń pieniężnych od spadkobiercy testamentowego. To, czy zachowek rzeczywiście przysługuje i w jakiej wysokości, zależy od konkretnego układu rodzinnego, wartości majątku, darowizn oraz treści testamentu.

Jak przeprowadzić sprawę spadkową po takim wypadku?

Po śmierci małżonków trzeba ustalić osobno krąg spadkobierców po każdym z nich. Można to zrobić w sądzie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu i wszyscy wymagani uczestnicy mogą stawić się u notariusza.

Jeżeli pojawia się spór o kolejność śmierci, skład majątku, ważność testamentu albo udziały spadkowe, bezpieczniejszą drogą będzie postępowanie sądowe. Sąd może przeprowadzić dowody, których notariusz nie przeprowadza, w tym dowody z dokumentacji medycznej, opinii biegłych i zeznań świadków.

FAQ

Czy małżonkowie, którzy zginęli razem, zawsze są traktowani tak, jakby zmarli jednocześnie?

Nie zawsze. Domniemanie jednoczesnej śmierci działa wtedy, gdy kilka osób zginęło podczas wspólnego niebezpieczeństwa i nie da się ustalić kolejności zgonów. Jeżeli dowody pozwalają ustalić, kto zmarł pierwszy, należy przyjąć rzeczywistą kolejność śmierci.

Czy dzieci męża z pierwszego małżeństwa dziedziczą nieruchomość żony?

Co do zasady nie. Dzieci męża nie są ustawowymi spadkobiercami żony tylko dlatego, że była żoną ich ojca. Mogłyby uzyskać korzyść z jej majątku pośrednio, jeżeli mąż przeżyłby żonę i odziedziczył po niej udział, a następnie po nim dziedziczyłyby jego dzieci.

Czy córka z pierwszego małżeństwa dziedziczy cały majątek matki?

Jeżeli matka nie pozostawiła testamentu, ma tylko jedną córkę, a jej mąż zmarł jednocześnie z nią, córka zasadniczo dziedziczy cały spadek po matce. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie ma innych dzieci, testamentu, darowizn, umowy majątkowej małżeńskiej albo składników majątku wspólnego.

Czy testament rozwiązuje problem jednoczesnej śmierci?

Testament może uporządkować dziedziczenie, ale powinien być dobrze napisany. Jeżeli w testamencie jako jedynego spadkobiercę wskazano małżonka, który zmarł jednocześnie ze spadkodawcą, taka osoba nie może dziedziczyć. Warto więc przewidzieć spadkobiercę podstawionego.

Czy trzeba zakładać dwie sprawy spadkowe po zmarłych małżonkach?

Zazwyczaj tak, ponieważ spadek po każdym z małżonków ustala się osobno. W praktyce możliwe jest prowadzenie spraw w sposób skoordynowany, ale krąg spadkobierców, skład majątku i udziały trzeba ustalić odrębnie dla każdego zmarłego.

Czy notariusz może poświadczyć dziedziczenie po małżonkach zmarłych w wypadku?

Może, ale tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, kolejności śmierci, testamentu i udziałów, a wymagane osoby stawią się u notariusza. Jeżeli istnieje spór albo trzeba przeprowadzić dowody, konieczne będzie postępowanie sądowe.

Podsumowanie

Jeżeli małżonkowie giną w jednym wypadku i nie można ustalić kolejności ich śmierci, prawo przyjmuje domniemanie, że zmarli jednocześnie. Skutek jest bardzo istotny: małżonkowie nie dziedziczą po sobie, a spadek po każdym z nich przypada jego własnym spadkobiercom ustawowym albo testamentowym.

W opisanej sytuacji nieruchomości należące do żony przed ślubem zasadniczo odziedziczy jej córka, a nie dzieci męża z poprzedniego małżeństwa. Inaczej mogłoby być, gdyby udało się wykazać, że mąż przeżył żonę, albo gdyby istniał testament zmieniający porządek dziedziczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 2026 poz. 795 - ELI oraz ISAP; w szczególności art. 32, art. 33, art. 924, art. 927, art. 931 i art. 934¹.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1950 r., sygn. akt WaC 3/50.