Koszty pogrzebu a zachowek dla wnuków po zmarłym bracie

Tak, poniesione przez Panią koszty pogrzebu mogą obniżyć podstawę obliczenia zachowku, ale nie każdy wydatek automatycznie i nie w dowolnej wysokości. Wynika to z art. 922 § 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym do długów spadkowych należą m.in. koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku.

To oznacza, że przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę nie tylko aktywa spadku, ale również pasywa, czyli długi spadkowe. Jeżeli więc spadkobierca pokrył koszty pogrzebu z własnych środków, może co do zasady wykazać, że obciążają one spadek i zmniejszają jego czystą wartość. W praktyce ma to bezpośredni wpływ na wysokość zachowku należnego uprawnionym.

Kto w tej sytuacji jest uprawniony do zachowku?

Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, jeżeli nie otrzymali należnego im minimum majątkowego w innej formie.

Jeżeli Pani brat zmarł przed ojcem, to przy dziedziczeniu ustawowym jego udział przypadłby jego dzieciom na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. To właśnie dlatego wnuki spadkodawcy mogą dochodzić zachowku po dziadku, jeżeli testament lub darowizny wyłączyły je od realnego udziału w majątku.

Wysokość zachowku wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony był małoletni albo trwale niezdolny do pracy – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jak oblicza się zachowek krok po kroku?

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. Tworzą go:

1. czysta wartość spadku, czyli aktywa minus długi spadkowe,
2. plus darowizny doliczane do spadku zgodnie z art. 993–995 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
3. plus – w odpowiednich przypadkach – zapis windykacyjny, o którym mowa w art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego.

W praktyce obliczenie wygląda tak:

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania i cen z chwili ustalania zachowku. W orzecznictwie utrwalone jest również założenie, że sam spadek wycenia się według stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania.

Czy koszty pogrzebu zawsze pomniejszają zachowek?

Nie zawsze w pełnej wysokości. Art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego mówi o kosztach pogrzebu odpowiadających zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Dlatego zwykle uwzględnia się koszty takie jak:

• trumna lub urna,
• opłaty cmentarne,
• usługi zakładu pogrzebowego,
• transport zwłok,
• ceremonia pogrzebowa,
• nagrobek – jeżeli jego koszt pozostaje rozsądny i mieści się w zwyczajowo przyjętych granicach.

Natomiast wydatki ponadprzeciętne, luksusowe albo słabo udokumentowane mogą zostać zakwestionowane przez uprawnionych do zachowku lub przez sąd. Dlatego warto zachować faktury, rachunki, potwierdzenia przelewów i umowy z zakładem pogrzebowym.

Jeżeli otrzymała Pani zasiłek pogrzebowy, to przy rozliczeniach trzeba uwzględnić także tę okoliczność faktyczną. Nie każdy poniesiony wydatek będzie więc automatycznie obciążał spadek w pełnej nominalnej kwocie.

Darowizny dla wnuków a obniżenie zachowku

Na zachowek mogą wpływać tylko te darowizny, które pochodziły od spadkodawcy. Wynika to z art. 993 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Jeżeli więc po śmierci Pani brata matka przekazywała jego dzieciom pieniądze ze swojego majątku osobistego, takie przysporzenia co do zasady nie obniżają zachowku po Pani ojcu. Inaczej może być wtedy, gdy środki pochodziły z majątku wspólnego rodziców albo z majątku osobistego ojca. Wtedy trzeba ustalić, jaka część przysporzenia była ekonomicznie finansowana przez przyszłego spadkodawcę.

Znaczenie ma też charakter przekazania. Na podstawie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dolicza się do spadku:

• drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
• darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli obdarowanym jest osoba uprawniona do zachowku, reguła 10 lat nie działa tak samo jak wobec osób obcych. Dlatego przy wnukach będących potencjalnie uprawnionymi analiza jest bardziej złożona.

Zobacz również:

• zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne
• wkład mieszkaniowy od rodziców a zachowek dla rodzeństwa

Jakie znaczenie ma zrzeczenie się dziedziczenia przez matkę?

Tu trzeba bardzo uważać, bo w praktyce często myli się trzy różne sytuacje:

• zrzeczenie się dziedziczenia – umowa zawarta ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego, art. 1048 Kodeksu cywilnego,
• odrzucenie spadku – oświadczenie składane już po śmierci spadkodawcy, art. 1012 i art. 1015 Kodeksu cywilnego,
• faktyczna rezygnacja z dochodzenia praw – bez skutku dla zasad liczenia udziałów ustawowych.

Jeżeli Pani mama zawarła jeszcze za życia ojca umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, to co do zasady zostaje wyłączona od dziedziczenia po nim, jakby nie dożyła otwarcia spadku – art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego. To może zwiększyć udział ustawowy pozostałych zstępnych, a więc także podnieść podstawę obliczania zachowku dla wnuków zmarłego brata.

Jeżeli natomiast mama tylko odrzuciła spadek po śmierci męża, to sytuacja wymaga odrębnej analizy, bo skutki dla kręgu spadkobierców i dalszych zstępnych są inne. Dodatkowo znaczenie ma, czy miała własnych zstępnych oraz jaki był dokładny układ rodzinny.

Jeżeli zaś chodzi jedynie o to, że po śmierci męża nie chciała niczego od Pani żądać lub nie brała udziału w dziale spadku, to samo w sobie nie jest zrzeczeniem się dziedziczenia w rozumieniu art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Przykładowe wyliczenie w opisanym układzie rodzinnym

Jeżeli przyjąć, że przy dziedziczeniu ustawowym do spadku po ojcu byliby powołani: żona, córka oraz linia po zmarłym synu, to udział zmarłego syna przypadłby jego dzieciom na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

W uproszczeniu, przy założeniu że:

• matka byłaby uwzględniana przy dziedziczeniu ustawowym,
• były dwoje wnuków po zmarłym synu,
• żadne z wnuków nie było małoletnie ani trwale niezdolne do pracy,

każde z wnuków mogłoby wyjściowo liczyć zachowek w wysokości 1/2 swojego udziału ustawowego. Jeśli ich udział ustawowy wynosiłby po 1/6, to zachowek każdego wnuka wynosiłby co do zasady 1/12 substratu zachowku.

Jeżeli jednak matka skutecznie zrzekła się dziedziczenia aktem notarialnym, udział ustawowy pozostałych osób może być większy, a wtedy roszczenie wnuków również rośnie. Dlatego bez ustalenia, czy istniała notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia, nie da się podać jednej pewnej kwoty.

Jakie dokumenty mają znaczenie w sporze o zachowek?

W praktyce warto zgromadzić:

• testament,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• rachunki i faktury za pogrzeb,
• dokumenty potwierdzające otrzymane darowizny,
• wyciągi bankowe i potwierdzenia przelewów,
• dokumenty dotyczące ustroju majątkowego małżonków, jeśli trzeba ustalić źródło środków,
• dokumentację potwierdzającą małoletniość albo trwałą niezdolność do pracy uprawnionego, jeżeli ma to wpływ na wysokość zachowku.

W sprawach o większą wartość prawie zawsze pojawia się problem wyceny nieruchomości. Sąd często dopuszcza wtedy dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

To ważne praktycznie. Zgodnie z art. 1007 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Z kolei zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Jeżeli więc uprawnieni zgłaszają żądanie po wielu latach, zawsze trzeba sprawdzić, od kiedy dokładnie biegnie termin i czy nie doszło do jego przerwania.

Czy można obniżyć zachowek także z innych powodów?

W wyjątkowych przypadkach tak. Orzecznictwo dopuszcza możliwość oddalenia roszczenia o zachowek albo jego obniżenia na podstawie art. 5 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli z powodu nadużycia prawa podmiotowego. Dzieje się to jednak ostrożnie i tylko w szczególnych okolicznościach, np. przy rażąco nagannym zachowaniu uprawnionego wobec spadkodawcy albo wyjątkowo trudnej sytuacji zobowiązanego.

Nie jest to mechanizm automatyczny. Sam fakt poniesienia kosztów opieki nad rodzicem czy organizacji pogrzebu nie zawsze wystarczy do obniżenia zachowku ponad zwykłe rozliczenie długów spadkowych.

Zobacz również:

• obniżenie roszczenia o zachowek po darowiźnie mieszkania
• kiedy wnuczka może żądać zachowku po dziadkach

FAQ

Czy rachunki za pogrzeb trzeba mieć na swoje nazwisko?

Najlepiej tak, ale najważniejsze jest wykazanie, kto rzeczywiście poniósł wydatek i w jakiej wysokości. Im lepsza dokumentacja, tym łatwiej udowodnić, że koszt obciąża spadek.

Czy stypa też obniża zachowek?

Może być uwzględniona tylko w rozsądnych granicach i o ile odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Wydatki przesadne lub luksusowe bywają kwestionowane.

Czy darowizny od babci dla wnuków zawsze zmniejszają zachowek po dziadku?

Nie. Znaczenie mają tylko przysporzenia pochodzące od spadkodawcy albo z majątku, którego udział spadkodawcy da się wykazać. Darowizny wyłącznie od babci z jej majątku osobistego co do zasady nie wpływają na zachowek po dziadku.

Czy wnuki po zmarłym synu mają prawo do zachowku po dziadku?

Tak, jeżeli weszłyby w miejsce swojego zmarłego rodzica przy dziedziczeniu ustawowym i nie zostały skutecznie pozbawione prawa do zachowku, np. przez wydziedziczenie spełniające wymogi z art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego.

Po ilu latach przedawnia się zachowek?

Co do zasady po 5 latach. Wobec spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego – od otwarcia spadku, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 922 § 3, art. 931 § 1–2, art. 991 § 1–2, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1007 § 1–2, art. 1048, art. 1049 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• orzecznictwo dotyczące wyjątkowego stosowania art. 5 Kodeksu cywilnego w sprawach o zachowek oraz zasad ustalania substratu zachowku
• praktyka sądowa w sprawach o rozliczenie kosztów pogrzebu, darowizn i wyceny majątku spadkowego