Czy nieślubne dziecko dziedziczy po ojcu?

Czy dziecko spoza małżeństwa dziedziczy po ojcu?

Tak. W polskim prawie spadkowym nie ma podziału na dzieci małżeńskie i pozamałżeńskie. Jeżeli dana osoba jest prawnie dzieckiem zmarłego, dziedziczy po nim na takich samych zasadach jak pozostałe dzieci.

Podstawą jest art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych. Część przypadająca małżonkowi nie może być jednak mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli ojciec zmarł jako wdowiec, a pozostawił troje dzieci, każde z nich dziedziczy po nim po 1/3 spadku. Dotyczy to także córki urodzonej poza małżeństwem, o ile ojcostwo zostało prawnie ustalone.

Jak sąd sprawdza, czy osoba jest dzieckiem spadkodawcy?

W postępowaniu spadkowym podstawowe znaczenie mają akty stanu cywilnego. Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. W praktyce osoba twierdząca, że jest dzieckiem zmarłego, powinna przedstawić odpis aktu urodzenia, z którego wynika, że zmarły był jej ojcem.

Jeżeli ojcostwo nie wynika z aktu urodzenia, trzeba ustalić, czy doszło wcześniej do uznania ojcostwa albo sądowego ustalenia ojcostwa. Art. 72 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że jeżeli nie zachodzi domniemanie, iż ojcem dziecka jest mąż matki, albo domniemanie takie zostało obalone, ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie ojcostwa albo na mocy orzeczenia sądu.

Uznanie ojcostwa regulują art. 73 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sądowe ustalenie ojcostwa wynika z art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli domniemany ojciec już nie żyje, sprawa może wymagać odrębnego postępowania rodzinnego i ustanowienia kuratora dla zmarłego pozwanego, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 84 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sam fakt, że córka nosiła nazwisko matki, nie wyłącza dziedziczenia. Nazwisko dziecka nie jest decydujące. Decydujące jest to, czy istnieje prawnie ustalona więź ojcostwa.

Czy płacenie alimentów oznacza, że ojcostwo było ustalone?

Płacenie alimentów jest ważną poszlaką, ale samo w sobie nie zastępuje aktu urodzenia, uznania ojcostwa ani wyroku ustalającego ojcostwo. Trzeba ustalić, dlaczego ojciec płacił alimenty.

Jeżeli alimenty były zasądzone wyrokiem, bardzo możliwe, że w sprawie rodzinnej ojcostwo zostało ustalone albo było już wykazane. Jeżeli ojciec płacił dobrowolnie, nie przesądza to jeszcze o dziedziczeniu. W postępowaniu spadkowym sąd będzie opierał się przede wszystkim na dokumentach stanu cywilnego i prawomocnych orzeczeniach.

Jeżeli uczestnicy postępowania mają wątpliwości, powinni zażądać, aby osoba podająca się za dziecko zmarłego przedstawiła odpis aktu urodzenia oraz dokumenty potwierdzające uznanie albo ustalenie ojcostwa. Samo twierdzenie o pokrewieństwie nie powinno wystarczyć.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

Stwierdzenie nabycia spadku może nastąpić w sądzie albo, gdy między wszystkimi zainteresowanymi nie ma sporu i wszyscy mogą stawić się u notariusza, przez akt poświadczenia dziedziczenia. Sądową podstawą jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę.

Postępowanie sądowe prowadzi sąd spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Uczestnikami postępowania powinny być osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Wynika to z art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd sam bada, kto jest spadkobiercą, co potwierdza art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 677 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku nie przedawnia się. Można go złożyć wiele lat po śmierci spadkodawcy. Przedawnieniu mogą natomiast podlegać roszczenia pieniężne związane ze spadkiem, w szczególności roszczenie o zachowek.

Czy brak kontaktu z ojcem pozbawia prawa do spadku?

Nie. Brak utrzymywania kontaktów z ojcem, brak opieki nad nim albo brak zainteresowania jego życiem co do zasady nie wyłącza dziedziczenia ustawowego. Art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego nie uzależnia dziedziczenia dziecka od relacji rodzinnych.

Wyjątkowo spadkobierca może zostać uznany za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego, ale wymaga to poważnych przesłanek, takich jak umyślne ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy, podstęp lub groźba dotycząca testamentu albo umyślne ukrycie, zniszczenie, podrobienie lub przerobienie testamentu. Sam brak kontaktów z ojcem nie wystarcza do niegodności.

Darowizna mieszkania dla jednego dziecka a prawa pozostałych dzieci

Jeżeli rodzice za życia darowali mieszkanie jednej córce, a w chwili śmierci ojciec nie miał już majątku, nie oznacza to automatycznie, że pozostałe dzieci są pozbawione jakichkolwiek roszczeń. W grę może wchodzić zachowek.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo innego przysporzenia zaliczanego na zachowek, może żądać zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny na zasadach z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka spadkodawcy, jako osoby należącej do kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku, może więc podlegać doliczeniu nawet wtedy, gdy została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią.

Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego rodziców i zostało darowane przez oboje rodziców, przy zachowku po ojcu zasadniczo bada się tę część przysporzenia, która przypadała na ojca. Najczęściej będzie to ekonomicznie połowa wartości darowizny, ale ostateczna ocena zależy od ustroju majątkowego rodziców, treści aktu notarialnego darowizny i ewentualnych rozliczeń po śmierci pierwszego z małżonków.

Przedawnienie zachowku

Roszczenia o zachowek przedawniają się na zasadach określonych w art. 1007 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli ojciec zmarł w 2011 r., roszczenie o zachowek przeciwko obdarowanej córce mogło co do zasady przedawnić się po 5 latach od jego śmierci. Trzeba jednak sprawdzić, czy bieg przedawnienia nie został przerwany, np. przez czynność przed sądem, co wynika z art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego, albo czy zobowiązany nie zrzekł się zarzutu przedawnienia po jego upływie, co dopuszcza art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie nie powoduje, że roszczenie znika automatycznie. Powoduje, że osoba pozwana może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawie między osobami fizycznymi sąd co do zasady bierze pod uwagę zarzut przedawnienia, jeżeli zostanie on skutecznie podniesiony.

Jak oblicza się zachowek przy darowiźnie mieszkania?

Najpierw ustala się krąg spadkobierców ustawowych i ich udziały według art. 931 Kodeksu cywilnego. Następnie oblicza się substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli uprawniony sam otrzymał od spadkodawcy darowiznę, zapis windykacyjny albo inne świadczenie zaliczane na zachowek, trzeba uwzględnić art. 996 Kodeksu cywilnego. Przepis ten nakazuje zaliczyć na należny zachowek darowizny i zapisy windykacyjne otrzymane przez uprawnionego od spadkodawcy.

Co zrobić po otrzymaniu pisma z sądu?

Po otrzymaniu pisma z sądu należy przede wszystkim sprawdzić, jakiego postępowania dotyczy sprawa. Jeżeli jest to wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, sąd będzie ustalał, kto dziedziczy po zmarłym i w jakich udziałach. Nie musi jeszcze rozstrzygać o zapłacie zachowku.

Warto przygotować następujące dokumenty:

• odpis aktu zgonu ojca i matki, jeżeli sprawa dotyczy obojga rodziców,
• odpisy aktów urodzenia wszystkich dzieci,
• odpis aktu małżeństwa rodziców, jeżeli ma znaczenie dla ustalenia kręgu spadkobierców,
• akt notarialny darowizny mieszkania,
• dokumenty dotyczące ewentualnej sprzedaży mieszkania,
• dowody wskazujące, czy ojciec uznał dziecko albo czy ojcostwo było ustalone przez sąd.

Jeżeli córka spoza małżeństwa wykaże, że jest prawnie dzieckiem ojca, sąd powinien uwzględnić ją jako spadkobierczynię ustawową. Jeżeli nie wykaże ojcostwa, uczestnicy mogą kwestionować jej udział w sprawie i wnosić o zobowiązanie jej do przedstawienia dokumentów.

Czy można bronić się przed roszczeniem o zachowek?

Jeżeli córka spoza małżeństwa wystąpi nie tylko o stwierdzenie nabycia spadku, ale także o zapłatę zachowku, możliwe linie obrony zależą od dokumentów i dat. Najczęściej bada się przedawnienie z art. 1007 Kodeksu cywilnego, wysokość wartości darowizny według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego, udział ojca w darowanym mieszkaniu, a także to, czy uprawniona otrzymała wcześniej od ojca świadczenia podlegające zaliczeniu na zachowek na podstawie art. 996 Kodeksu cywilnego.

W wyjątkowych sytuacjach można rozważać zarzut nadużycia prawa z art. 5 Kodeksu cywilnego. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNCP 1981/12 poz. 228, nie wykluczył stosowania art. 5 Kodeksu cywilnego w sprawach o zachowek. Nie jest to jednak prosty ani automatyczny zarzut. Sam brak kontaktów rodzinnych zwykle nie wystarcza, zwłaszcza gdy wynikał z wieloletnich relacji rodzinnych, na które dziecko nie miało wpływu.

FAQ

Podsumowanie

Córka urodzona poza małżeństwem może dziedziczyć po ojcu, jeżeli jest jego prawnie ustalonym dzieckiem. Nie ma znaczenia, że nie utrzymywała z ojcem kontaktu albo nosiła nazwisko matki. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku trzeba zweryfikować dokumenty potwierdzające ojcostwo.

Jeżeli ojciec w chwili śmierci nie miał majątku, samo stwierdzenie nabycia spadku może nie dawać realnego przysporzenia. Osobną kwestią jest zachowek związany z wcześniejszą darowizną mieszkania. W sprawach dotyczących śmierci z 2010 lub 2011 r. kluczowe jest sprawdzenie przedawnienia roszczeń o zachowek.

Źródła

• Art. 924, art. 925, art. 928 § 1, art. 931 § 1, art. 991 § 1-2, art. 993-996, art. 1000, art. 1007, art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 72 § 1, art. 73 i następne, art. 84 § 1-2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 628, art. 669, art. 670 § 1, art. 677 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego.
• Art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNCP 1981/12 poz. 228.