Dziedziczenie gospodarstwa rolnego przed 2001 r.

Dlaczego data 14 lutego 2001 r. jest kluczowa?

Przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego najpierw trzeba ustalić datę otwarcia spadku. Zgodnie z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą.

Jeżeli spadkodawca zmarł w marcu 1999 r., to do dziedziczenia gospodarstwa rolnego stosuje się przepisy obowiązujące właśnie w tym dniu. Ma to znaczenie, ponieważ wyrokiem z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, Trybunał Konstytucyjny zakwestionował zasadniczą część dawnych ograniczeń w dziedziczeniu gospodarstw rolnych, a utrata ich mocy nastąpiła 14 lutego 2001 r. Nie oznacza to jednak automatycznej zmiany dziedziczenia w sprawach, w których spadek otworzył się wcześniej. Przy jeszcze starszych spadkach zakres uprawnionych może być inny; przykładem jest dziedziczenie gospodarstwa rolnego po osobie zmarłej w 1974 r..

W praktyce oznacza to, że dla spadku po osobie zmarłej w 1999 r. sąd powinien badać, kto z ustawowych spadkobierców spełniał dawne warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego w dniu śmierci tej osoby.

Dziedziczenie ustawowe po bezdzietnym kawalerze w 1999 r.

W opisanej sytuacji zmarły brat był bezdzietnym kawalerem. Nie pozostawił więc ani małżonka, ani zstępnych. Dla majątku innego niż gospodarstwo rolne trzeba zastosować dawne brzmienie art. 932-935 Kodeksu cywilnego, obowiązujące w 1999 r.

Zgodnie z dawnym art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych spadkodawcy do spadku byli powołani z ustawy jego małżonek, rodzice i rodzeństwo. Ponieważ spadkodawca nie miał małżonka, zastosowanie miał dawny art. 935 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w braku zstępnych i małżonka cały spadek przypadał rodzicom, rodzeństwu oraz zstępnym rodzeństwa.

Udziały rodziców i rodzeństwa wynikały z dawnego art. 933 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowił, że udział każdego z rodziców dziedziczącego w zbiegu z rodzeństwem spadkodawcy wynosi jedną czwartą tego, co przypada łącznie rodzicom i rodzeństwu, a pozostałą część dziedziczy rodzeństwo w częściach równych.

Jeżeli więc po zmarłym pozostali oboje rodzice i troje rodzeństwa, to majątek niebędący gospodarstwem rolnym dziedziczyli:

• matka - 1/4, czyli 3/12,
• ojciec - 1/4, czyli 3/12,
• każde z trojga rodzeństwa - po 1/6, czyli po 2/12.

Dawne warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego

Inaczej należało ocenić dziedziczenie gospodarstwa rolnego. Dawny art. 1058 Kodeksu cywilnego przewidywał, że do dziedziczenia z ustawy gospodarstw rolnych obejmujących grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha stosuje się przepisy ogólne o dziedziczeniu ze zmianami wynikającymi z przepisów szczególnych.

Dawny art. 1059 Kodeksu cywilnego stanowił, że spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

1. stale pracowali bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2. mieli przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. byli małoletni bądź pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, albo
4. byli trwale niezdolni do pracy.

Warunki te trzeba było oceniać na dzień śmierci spadkodawcy, a nie na dzień późniejszego postępowania sądowego. Jeżeli więc sprawa jest prowadzona po latach, najważniejsze są dokumenty z 1999 r.: świadectwa szkolne, zaświadczenia o nauce, dyplomy rolnicze, dokumenty rentowe, orzeczenia o niezdolności do pracy, zaświadczenia z KRUS albo dowody pracy w gospodarstwie.

Znaczenie rozporządzenia z 12 grudnia 1990 r.

Przy ocenie przygotowania zawodowego, nauki i trwałej niezdolności do pracy trzeba uwzględnić rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych.

Zgodnie z § 1 tego rozporządzenia przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej miała między innymi osoba, która ukończyła zasadniczą lub średnią szkołę rolniczą, odpowiednią szkołę ekonomiczną, szkołę wyższą o kierunku rolniczym lub ekonomicznym przydatnym do prowadzenia produkcji rolnej, uzyskała przygotowanie zawodowe w drodze doskonalenia zawodowego albo wykazała się co najmniej roczną stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej.

Zgodnie z § 2 rozporządzenia pobieranie nauki zawodu lub uczęszczanie do szkoły, w tym do szkoły wyższej, uprawniało do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli spadkobierca nie miał stałego zatrudnienia lub innego stałego źródła dochodów.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia za trwale niezdolnych do pracy uważano spadkobierców, którzy osiągnęli wiek 60 lat w przypadku kobiet albo 65 lat w przypadku mężczyzn i nie wykonywali stałej pracy stanowiącej główne źródło utrzymania, albo zostali zaliczeni do I lub II grupy inwalidów. Jeżeli po latach nie da się ustalić tych okoliczności na podstawie dokumentów, sąd może przeprowadzać dowody z dokumentów, zeznań świadków i innych środków dowodowych.

Kto w opisanej sprawie dziedziczy gospodarstwo rolne?

Przy założeniu, że gospodarstwo miało powierzchnię przekraczającą 1 ha gruntów rolnych, a spadek otworzył się w marcu 1999 r., trzeba osobno ocenić każdego z ustawowych spadkobierców.

Matka, która miała wykształcenie rolnicze, mogła spełniać przesłankę przygotowania zawodowego do prowadzenia produkcji rolnej z dawnego art. 1059 pkt 2 Kodeksu cywilnego w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. Sam fakt pracy poza rolnictwem nie wykluczał tej przesłanki, jeżeli kwalifikacje rolnicze rzeczywiście odpowiadały wymaganiom rozporządzenia.

Ojciec będący rencistą mógł spełniać przesłankę trwałej niezdolności do pracy z dawnego art. 1059 pkt 4 Kodeksu cywilnego, jeżeli w dniu śmierci syna istniały podstawy do uznania go za trwale niezdolnego do pracy w rozumieniu § 3 rozporządzenia. Kluczowe są dokumenty rentowe i orzecznicze z tamtego okresu.

Siostra, która w chwili śmierci brata miała 18 lat i uczęszczała do szkoły średniej, mogła spełniać przesłankę z dawnego art. 1059 pkt 3 Kodeksu cywilnego w związku z § 2 rozporządzenia, o ile nie miała stałego zatrudnienia ani innego stałego źródła dochodów.

Brat przebywający na rencie inwalidzkiej mógł dziedziczyć gospodarstwo, jeżeli jego sytuacja odpowiadała przesłance trwałej niezdolności do pracy z dawnego art. 1059 pkt 4 Kodeksu cywilnego i § 3 rozporządzenia. Sama renta nie zawsze wystarczy; znaczenie ma rodzaj orzeczenia oraz stan na dzień otwarcia spadku.

Brat pracujący poza rolnictwem nie dziedziczyłby gospodarstwa rolnego, jeżeli nie pracował stale przy produkcji rolnej, nie miał przygotowania rolniczego, nie uczył się i nie był trwale niezdolny do pracy. Nadal jednak dziedziczyłby majątek niebędący gospodarstwem rolnym według zasad ogólnych.

Jak obliczyć udziały w gospodarstwie rolnym?

Jeżeli w opisanym stanie faktycznym warunki do dziedziczenia gospodarstwa spełniali: matka, ojciec, siostra ucząca się w szkole oraz brat trwale niezdolny do pracy, a drugi brat ich nie spełniał, gospodarstwo rolne przypadłoby czterem uprawnionym osobom.

Przy takim układzie udziały w gospodarstwie po zmarłym bracie wynosiłyby:

• matka - 1/4,
• ojciec - 1/4,
• siostra ucząca się - 1/4,
• brat spełniający przesłankę trwałej niezdolności do pracy - 1/4.

Brat pracujący poza rolnictwem, który nie spełniał przesłanek z dawnego art. 1059 Kodeksu cywilnego, nie nabyłby udziału w gospodarstwie po bracie, choć dziedziczyłby udział w pozostałym majątku spadkowym.

Co zmieniła śmierć ojca w 2008 r.?

Jeżeli ojciec nabył w 1999 r. udział 1/4 w gospodarstwie po synu, to ten udział wszedł następnie do spadku po ojcu. Ponieważ ojciec zmarł w 2008 r., dziedziczenie po nim trzeba ocenić według przepisów obowiązujących w dniu jego śmierci.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, którzy dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Przy małżonce i trojgu dzieciach każdy dziedziczy po 1/4 spadku po ojcu.

Udział ojca w gospodarstwie wynosił 1/4, czyli 12/48. Po jego śmierci ten udział dziedziczą po 1/4: matka i troje dzieci, czyli każde z nich otrzymuje dodatkowo 3/48 udziału w gospodarstwie.

Po uwzględnieniu dziedziczenia po bracie i po ojcu końcowe udziały w gospodarstwie wyniosłyby:

• matka - 15/48, czyli 5/16,
• siostra ucząca się w chwili śmierci brata - 15/48, czyli 5/16,
• brat spełniający warunek trwałej niezdolności do pracy - 15/48, czyli 5/16,
• brat, który nie dziedziczył gospodarstwa po bracie, ale dziedziczył po ojcu - 3/48, czyli 1/16.

Ten wynik jest prawidłowy tylko przy założeniu, że ojciec i brat na rencie rzeczywiście spełniali przesłanki trwałej niezdolności do pracy w rozumieniu dawnych przepisów, a siostra ucząca się nie miała w 1999 r. stałego zatrudnienia ani innego stałego źródła dochodu.

Co, jeśli ktoś nie spełniał warunku rolnego?

Jeżeli okazałoby się, że ojciec nie spełniał warunku trwałej niezdolności do pracy, nie dziedziczyłby gospodarstwa po synu. Wtedy do spadku po ojcu w 2008 r. nie wszedłby udział w gospodarstwie po synu, a końcowe udziały w gospodarstwie byłyby inne.

Podobnie, jeżeli brat na rencie nie miał statusu pozwalającego uznać go za trwale niezdolnego do pracy, nie dziedziczyłby gospodarstwa po bracie. W tego typu sprawach sąd nie może poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że ktoś był rencistą albo pracował poza rolnictwem; musi ustalić konkretną przesłankę z dawnego art. 1059 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli natomiast żaden ze spadkobierców ustawowych nie spełniałby warunków do dziedziczenia gospodarstwa albo uprawnione byłyby wyłącznie osoby trwale niezdolne do pracy, zastosowanie mógł mieć dawny art. 1063 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym gospodarstwo dziedziczyło się wtedy na zasadach ogólnych.

FAQ

Czy obecnie nadal obowiązują szczególne zasady dziedziczenia gospodarstw sprzed 2001 r.?

Tak, ale tylko dla spadków otwartych przed 14 lutego 2001 r. Zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego decyduje data śmierci spadkodawcy, dlatego sąd ocenia takie sprawy według przepisów obowiązujących w dniu śmierci.

Czy samo bycie spadkobiercą ustawowym wystarczało do dziedziczenia gospodarstwa?

Nie zawsze. Przy spadkach sprzed 14 lutego 2001 r. trzeba było dodatkowo spełnić przesłankę z dawnego art. 1059 Kodeksu cywilnego, chyba że zachodziła szczególna sytuacja z dawnego art. 1063 Kodeksu cywilnego.

Czy uczeń szkoły średniej mógł dziedziczyć gospodarstwo rolne?

Tak, jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy uczęszczał do szkoły i nie miał stałego zatrudnienia ani innego stałego źródła dochodów. Wynikało to z dawnego art. 1059 pkt 3 Kodeksu cywilnego oraz § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r.

Czy renta inwalidzka zawsze dawała prawo do dziedziczenia gospodarstwa?

Nie automatycznie. Trzeba wykazać, że w dniu otwarcia spadku dana osoba była trwale niezdolna do pracy w rozumieniu dawnego art. 1059 pkt 4 Kodeksu cywilnego oraz § 3 rozporządzenia z 12 grudnia 1990 r.

Czy późniejsze zmiany prawa mogą zmienić udziały nabyte w 1999 r.?

Co do zasady nie. Nabycie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego. Późniejsze zmiany prawa nie powodują ponownego ustalenia kręgu spadkobierców według nowych zasad.

Źródła

• Art. 924, art. 925, dawne art. 932-935 oraz dawne art. 1058-1064 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• § 1-3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2010 r., sygn. II CSK 37/10.