Dziedziczenie gospodarstwa rolnego po 1991 r. – czy pominięcie syna było zgodne z prawem?

Dwie odrębne kwestie: spadek po matce z 1991 r. i wcześniejszy spadek po ojcu

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić co najmniej dwa zdarzenia prawne:

1. dziedziczenie po ojcu dziadka, w którym mogły być stosowane dawne szczególne zasady dziedziczenia gospodarstwa rolnego,
2. dziedziczenie po matce dziadka, która zmarła w 1991 r., obejmujące to, co należało do niej w chwili śmierci.

To bardzo ważne, bo sąd w obecnej sprawie nie bada ogólnie „rodzinnej sprawiedliwości”, tylko ustala krąg spadkobierców i skład spadku według stanu prawnego obowiązującego w chwili śmierci konkretnego spadkodawcy. Wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którymi spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą.

Dlatego najpierw trzeba ustalić, co dokładnie posiadała matka dziadka w dniu śmierci w 1991 r. Jeżeli była właścicielką albo współwłaścicielką gospodarstwa, udziału w nim lub innych składników majątku, to właśnie to wchodziło do spadku po niej.

Jakie przepisy stosuje się do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po osobie zmarłej w 1991 r.?

Do spadku otwartego w 1991 r. nadal stosuje się dawne szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Wynika to z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99. Trybunał uznał, że przepisy ograniczające krąg spadkobierców gospodarstw rolnych są niezgodne z Konstytucją w zakresie spadków otwartych od dnia ogłoszenia wyroku, ale zachowują znaczenie dla spadków otwartych wcześniej. Wyrok został ogłoszony 14 lutego 2001 r.

Oznacza to praktycznie, że:

W sprawie po matce zmarłej w 1991 r. nie można więc oceniać dziedziczenia gospodarstwa według obecnego, uproszczonego stanu prawnego.

Kto mógł dziedziczyć gospodarstwo rolne według dawnych przepisów?

Podstawowe znaczenie miał art. 1058 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, który przewidywał stosowanie szczególnych zasad do dziedziczenia z ustawy gospodarstw rolnych obejmujących grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha.

Z kolei zgodnie z art. 1059 Kodeksu cywilnego spadkobiercy dziedziczyli z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

1. stale pracowali bezpośrednio przy produkcji rolnej, albo
2. mieli przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. byli małoletni bądź pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, albo
4. byli trwale niezdolni do pracy.

Przygotowanie zawodowe doprecyzowywał § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych. Rozporządzenie przewidywało m.in., że warunek ten spełniała osoba, która wykaże się stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku.

To oznacza, że same twierdzenia drugiej strony o rzekomym „niepomaganiu w gospodarstwie” nie wystarczą. Sąd powinien oceniać konkretne dowody dotyczące chwili otwarcia spadku.

Czy służba wojskowa mogła wyłączyć syna od dziedziczenia gospodarstwa?

Sam fakt odbywania zasadniczej służby wojskowej nie tworzył automatycznego zakazu dziedziczenia. W praktyce znaczenie miało to, czy dana osoba w chwili otwarcia konkretnego spadku spełniała jedną z przesłanek z art. 1059 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc w dawniejszej sprawie po ojcu sąd uznał, że syn nie spełniał warunków do dziedziczenia samego gospodarstwa rolnego, nie oznacza to jeszcze automatycznie, że:

• utracił prawa do całego spadku po ojcu,
• został wydziedziczony,
• nie może dziedziczyć po matce,
• nie może kwestionować obecnie stanowiska uczestniczki postępowania.

W dodatku służba wojskowa mogła mieć znaczenie dowodowe tylko o tyle, o ile wpływała na ocenę, czy w danej chwili spadkobierca stale pracował bezpośrednio przy produkcji rolnej. Jeżeli przed powołaniem do wojska faktycznie pracował w gospodarstwie, a po jego zakończeniu zmienił miejsce życia, to ocena zależy od tego, którego spadku dotyczy sprawa i jaka była data śmierci spadkodawcy.

W opisanym stanie faktycznym dokument podpisany przez sąsiadów, potwierdzający prowadzenie gospodarstwa przed służbą wojskową, może mieć znaczenie dowodowe, ale nie zawsze będzie rozstrzygający. Liczy się bowiem to, czy dowód pozwala odnieść te okoliczności do wymogów ustawowych i do właściwej daty otwarcia spadku.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Brak dziedziczenia gospodarstwa to nie to samo co wydziedziczenie

Wnioskodawczyni nie powinna utożsamiać pominięcia przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego z wydziedziczeniem. To są dwie całkowicie różne instytucje.

Wydziedziczenie wynika z art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny i może nastąpić tylko w testamencie, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli nie ma testamentu zawierającego skuteczne wydziedziczenie, to nie można twierdzić, że ktoś został wydziedziczony „bo nie pomagał w gospodarstwie”. Taki argument jest prawnie nieprecyzyjny.

Co najwyżej można rozważać, czy dana osoba nie spełniała dawnych przesłanek do dziedziczenia samego gospodarstwa rolnego. To jednak nie jest wydziedziczenie.

Co jeśli nikt nie spełniał dawnych warunków do dziedziczenia gospodarstwa?

W takim przypadku znaczenie ma art. 1063 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli ani małżonek spadkodawcy, ani żaden z jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego, gospodarstwo dziedziczą spadkobiercy na zasadach ogólnych.

To bardzo istotne w praktyce. Czasem druga strona zakłada, że skoro ktoś nie spełniał warunków rolniczych, to nic mu się nie należy. Tymczasem dawny system przewidywał również sytuacje, w których przy braku osób spełniających te kryteria następował powrót do zwykłych zasad dziedziczenia ustawowego.

Jakie znaczenie ma dziedziczenie po matce w 1991 r.?

Jeżeli matka dziadka w chwili śmierci w 1991 r. była właścicielką majątku, to do dziedziczenia z ustawy co do zasady stosuje się art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego, z uwzględnieniem dawnych przepisów szczególnych wyłącznie co do gospodarstwa rolnego.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc po matce nie było testamentu, to jej dzieci co do zasady wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych. Spór może dotyczyć tego, czy wszyscy dziedziczą także gospodarstwo rolne, czy też tylko niektórzy, oraz jaki mają udział w pozostałym majątku.

Jeżeli brat dziadka zmarł już po matce, to jego udział spadkowy mógł przejść dalej na jego spadkobierców. To tłumaczy, dlaczego córka zmarłego brata może dziś uczestniczyć w postępowaniu. Nie oznacza to jednak, że może dowolnie zmieniać podstawy dziedziczenia bez wykazania ich dowodami.

Jak odpowiedzieć sądowi na twierdzenia o „wydziedziczeniu” lub braku prawa do spadku?

W piśmie do sądu warto możliwie jasno i rzeczowo wskazać:

1. że brak jest testamentu zawierającego wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 Kodeksu cywilnego,
2. że twierdzenia strony przeciwnej mieszają wydziedziczenie z dawnymi zasadami dziedziczenia gospodarstwa rolnego,
3. że należy ustalić skład majątku należącego do zmarłej matki na dzień jej śmierci w 1991 r.,
4. że należy ustalić, kto w tej dacie spełniał przesłanki z art. 1059 Kodeksu cywilnego, jeżeli w skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne przekraczające 1 ha,
5. że dziadek kwestionuje niepoparte dowodami twierdzenia o braku pracy w gospodarstwie,
6. jakie dowody wnosi: dokumenty, odpisy dawnych postanowień, ewidencję gruntów, księgi wieczyste, zeznania świadków, dokumenty z wojska, ewentualnie zaświadczenia z urzędów.

W sprawach spadkowych sąd rozstrzyga na podstawie materiału dowodowego. Jeżeli kserokopia dawnego postanowienia jest nieczytelna, można wnosić o sprowadzenie akt tamtej sprawy albo urzędowego odpisu orzeczenia z archiwum sądu.

Zobacz również:

jak ustalić spadkobierców po pradziadku i zdobyć akty USC

Jakie dowody mogą być przydatne w takiej sprawie?

W opisanej sytuacji szczególnie przydatne mogą być:

• odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu dziadka,
• akta tamtej sprawy spadkowej, jeżeli nadal istnieją w archiwum sądu,
• dokumenty własności gospodarstwa: księga wieczysta, akty własności ziemi, decyzje administracyjne, wypisy z rejestru gruntów,
• dokumenty potwierdzające, że matka dziadka rzeczywiście była właścicielką gospodarstwa lub udziału w nim w 1991 r.,
• dowody pracy dziadka w gospodarstwie przed służbą wojskową,
• zeznania świadków znających realia prowadzenia gospodarstwa,
• dokumenty dotyczące ewentualnego przekazania gospodarstwa za rentę lub emeryturę rolniczą, jeśli rodzina przypuszcza, że do tego doszło.

Często właśnie ostatnia kwestia jest kluczowa. Jeżeli bowiem matka wcześniej przekazała gospodarstwo w inny sposób, to trzeba sprawdzić, czy w chwili śmierci w ogóle posiadała jeszcze prawo wchodzące do spadku.

FAQ

Czy odbywanie służby wojskowej oznaczało automatyczną utratę prawa do dziedziczenia gospodarstwa?

Nie. Sama służba wojskowa nie wyłączała automatycznie od dziedziczenia. Sąd badał, czy w chwili otwarcia spadku spadkobierca spełniał jedną z przesłanek z art. 1059 Kodeksu cywilnego.

Czy brak udziału w gospodarstwie oznacza wydziedziczenie?

Nie. Wydziedziczenie może nastąpić tylko w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Pominięcie przy dziedziczeniu gospodarstwa rolnego to inna kwestia.

Czy córka zmarłego brata może uczestniczyć w sprawie po babci?

Tak, to możliwe, jeżeli jej ojciec był spadkobiercą po swojej matce, a po jego śmierci jego prawa weszły do jego własnego spadku. Trzeba jednak dokładnie ustalić zakres tych praw.

Czy sąd może oprzeć się na nieczytelnej kserokopii starego postanowienia?

Nie powinien poprzestać wyłącznie na nieczytelnej kopii, jeżeli treść dokumentu jest sporna. Można wnosić o sprowadzenie akt sprawy albo urzędowego odpisu orzeczenia.

Czy trzeba odpowiedzieć na pismo sądu w wyznaczonym terminie?

Tak. Jeżeli sąd zakreślił termin do zajęcia stanowiska lub zgłoszenia twierdzeń i dowodów, warto złożyć odpowiedź w terminie. Spóźnione twierdzenia i wnioski dowodowe mogą utrudnić obronę stanowiska.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najważniejsze jest ustalenie, jaki majątek należał do matki dziadka w chwili jej śmierci w 1991 r. oraz czy w skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne objęte dawnymi przepisami szczególnymi. Samo odbywanie służby wojskowej nie oznacza jeszcze, że syn został skutecznie wyłączony z dziedziczenia. Z pewnością natomiast nie można utożsamiać takiej sytuacji z wydziedziczeniem, jeżeli brak testamentu spełniającego wymogi z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych – Dz.U. 1990 nr 89 poz. 519

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny – Dz.U. 1990 nr 55 poz. 321

5. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99