Czy można ukarać za jazdę po alkoholu bez badania alkomatem?

Kiedy jazda po alkoholu jest wykroczeniem, a kiedy przestępstwem?

Odpowiedzialność zależy od tego, czy kierowca był w stanie po użyciu alkoholu, czy w stanie nietrzeźwości.

Stan po użyciu alkoholu definiuje art. 46 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zachodzi on wtedy, gdy:

• zawartość alkoholu we krwi wynosi od 0,2‰ do 0,5‰ albo
• obecność alkoholu w 1 dm3 wydychanego powietrza wynosi od 0,1 mg do 0,25 mg.

W takiej sytuacji prowadzenie pojazdu mechanicznego stanowi wykroczenie z art. 87 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń.

Stan nietrzeźwości określa art. 115 § 16 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zachodzi on wtedy, gdy:

• zawartość alkoholu we krwi przekracza 0,5‰ albo
• zawartość alkoholu w 1 dm3 wydychanego powietrza przekracza 0,25 mg.

Wówczas prowadzenie pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym stanowi przestępstwo z art. 178a § 1 Kodeksu karnego.

W obu przypadkach samo podejrzenie nie wystarcza. Organ prowadzący sprawę musi wykazać ponad rozsądną wątpliwość, że dana osoba prowadziła pojazd oraz że w tym czasie znajdowała się w odpowiednim stanie alkoholowym.

Czy bez interwencji policji na miejscu w ogóle może ruszyć postępowanie?

Tak. Zawiadomienie świadka może być podstawą do wszczęcia czynności sprawdzających, a nawet postępowania. Policja lub prokuratura mogą oprzeć się na zeznaniach świadków, monitoringu, nagraniach z telefonu, ustaleniach dotyczących czasu jazdy czy późniejszych wypowiedziach samego kierowcy.

Nie ma przepisu, który wymagałby, aby funkcjonariusz zobaczył zdarzenie osobiście. Zgodnie z art. 297 § 1 pkt 1 i 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, postępowanie przygotowawcze służy m.in. ustaleniu, czy został popełniony czyn zabroniony, oraz zebraniu i zabezpieczeniu dowodów. W sprawach o wykroczenia stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Problemem praktycznym nie jest więc sam brak patrolu na miejscu, tylko brak twardego dowodu poziomu alkoholu w chwili jazdy.

Dlaczego brak badania alkomatem tak bardzo utrudnia ukaranie?

Badanie stanu trzeźwości jest najprostszym i najpewniejszym dowodem. Jeżeli go nie było, organy muszą odtwarzać stan z przeszłości na podstawie innych danych. To jest możliwe, ale dużo trudniejsze.

Bez wyniku badania trzeba udowodnić nie tylko to, że ktoś wyglądał na nietrzeźwego, lecz także to, że przekroczył ustawowe progi z art. 46 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi albo z art. 115 § 16 Kodeksu karnego. Sam opis typu „zataczał się” albo „mówił niewyraźnie” może być niewystarczający, bo takie objawy mogą wynikać także z choroby, urazu, zmęczenia czy stresu.

W praktyce przy późniejszym badaniu pojawia się także problem tzw. retrospektywnego wyliczania stężenia alkoholu. Taka rekonstrukcja wymaga konkretnych danych co do czasu i ilości spożytego alkoholu, posiłków, masy ciała, fazy wchłaniania i eliminacji alkoholu. Jeżeli tych danych brak albo są sporne, wniosek dowodowy może być niepewny. Przy podobnych sporach znaczenie ma też dowodzenie stężenia z opóźnieniem.

Jakie dowody mogą być użyte zamiast alkomatu?

Najczęściej są to:

• zeznania świadków,
• nagrania z monitoringu lub telefonu,
• ustalenia co do trasy, czasu i sposobu jazdy,
• oględziny pojazdu lub miejsca zdarzenia,
• późniejsze badania krwi albo wydychanego powietrza,
• opinia biegłego toksykologa,
• wyjaśnienia samego kierowcy.

Każdy z tych dowodów podlega swobodnej ocenie na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania karnego. To oznacza, że sąd ocenia ich wiarygodność łącznie, a nie w oderwaniu od siebie. Nie ma więc zasady, że bez alkomatu skazanie jest niemożliwe. Jest po prostu trudniejsze.

Jeżeli zarzut opiera się głównie na relacji osoby postronnej, warto przeanalizować, czy świadek rzeczywiście widział moment jazdy, czy tylko wyciągnął wniosek z czyjegoś zachowania. W sytuacji opisanej jako „sąsiad z okna uznał go za pijanego” pomocna może być analiza materiału dotyczącego obrony przy zarzutach opartych na świadkach.

Czy nagranie, na którym widać chwiejny krok i wejście do auta, wystarczy?

Najczęściej nie samo w sobie. Takie nagranie może być ważnym dowodem pomocniczym, ale zwykle nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności z art. 87 § 1 Kodeksu wykroczeń albo art. 178a § 1 Kodeksu karnego.

Po pierwsze, trzeba ustalić, czy rzeczywiście doszło do prowadzenia pojazdu, a nie tylko siedzenia w aucie, uruchomienia silnika czy przestawienia ciała na fotelu kierowcy. Po drugie, trzeba wykazać stan alkoholowy w chwili prowadzenia. Po trzecie, nagranie musi pozwalać na identyfikację osoby i czasu zdarzenia.

W praktyce szczególnie sporne bywa to, czy zachowanie kierowcy rzeczywiście dowodzi prowadzenia pojazdu, czy tylko przygotowania do jazdy. W takich sytuacjach znaczenie mają dokładne znamiona prowadzenia pojazdu.

Jakie kary grożą, jeśli jednak organy udowodnią czyn?

Jeżeli zostanie udowodniony stan po użyciu alkoholu, zastosowanie ma art. 87 § 1 Kodeksu wykroczeń. Grozi wtedy:

• areszt albo grzywna nie niższa niż 2500 zł,
• obligatoryjny zakaz prowadzenia pojazdów na podstawie art. 87 § 3 Kodeksu wykroczeń.

Jeżeli zostanie udowodniony stan nietrzeźwości, zastosowanie ma art. 178a § 1 Kodeksu karnego. Grozi wtedy:

• kara pozbawienia wolności do 3 lat,
• zakaz prowadzenia pojazdów na podstawie art. 42 § 2 Kodeksu karnego, co do zasady na okres od 3 do 15 lat,
• świadczenie pieniężne na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej na podstawie art. 43a § 2 Kodeksu karnego – co najmniej 5000 zł.

Zakres odpowiedzialności zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego, w tym od wcześniejszej karalności, rodzaju pojazdu, miejsca ruchu oraz materiału dowodowego.

Co z przepadkiem samochodu?

W sprawach o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości trzeba dziś dodatkowo pamiętać o przepisach dotyczących przepadku pojazdu mechanicznego albo jego równowartości. Zasady te wynikają z art. 44b Kodeksu karnego.

Przepadek nie występuje w każdej sprawie automatycznie, ale może pojawić się zwłaszcza wtedy, gdy sprawca prowadził pojazd mechaniczny mając co najmniej 1,5‰ alkoholu we krwi albo 0,75 mg w 1 dm3 wydychanego powietrza, bądź gdy był wcześniej prawomocnie skazany za określone przestępstwa komunikacyjne po alkoholu. Jeżeli pojazd nie stanowił wyłącznej własności sprawcy albo jego przepadek jest niemożliwy, sąd może orzec przepadek równowartości pojazdu.

W opisanej przez Pana sytuacji to zagadnienie miałoby znaczenie dopiero wtedy, gdy w ogóle udałoby się udowodnić stan nietrzeźwości z art. 178a § 1 Kodeksu karnego.

Czy z samego donosu policja może „za plecami” prowadzić sprawę?

Tak, może prowadzić czynności bez wcześniejszego kontaktu z osobą wskazaną w zawiadomieniu. Jeżeli jednak sprawa ma wejść w etap procesowy dotyczący konkretnej osoby, zwykle pojawia się wezwanie do złożenia wyjaśnień, przesłuchanie albo przedstawienie zarzutu. W sprawie o wykroczenie możliwe jest też skierowanie wniosku o ukaranie do sądu.

Nie da się wykluczyć, że jakaś sprawa została zarejestrowana, ale przy braku badania na miejscu i przy bardzo skąpych dowodach często kończy się to na czynnościach sprawdzających albo umorzeniu. Nie można jednak z góry założyć, że „na pewno nic się nie wydarzy”, bo wiele zależy od tego, co dokładnie widział świadek, czy istnieje nagranie oraz czy są inne dowody pośrednie.

Co zrobić, jeśli policja wezwie po kilku dniach lub tygodniach?

Przede wszystkim:

1. nie ignorować wezwania,
2. ustalić, w jakim charakterze ma nastąpić przesłuchanie,
3. nie składać pochopnych wyjaśnień „na korytarzu” lub przez telefon,
4. sprawdzić, jakie dowody są w aktach,
5. rozważyć skorzystanie z obrońcy jeszcze przed pierwszym formalnym przesłuchaniem.

Osoba podejrzana w postępowaniu karnym ma prawo do obrony, w tym do korzystania z pomocy obrońcy, zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania karnego. Ma również prawo odmówić składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania. W sprawach o wykroczenia uprawnienia obwinionego wynikają m.in. z art. 4 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia.

Niekiedy najpoważniejszym błędem jest przyznanie się do picia „po jeździe” w sposób, który pozwala biegłemu odtworzyć wcześniejsze stężenie. Jeżeli sprawa dotyczy odległego w czasie zdarzenia, szczególnie ważna jest precyzja i spójność stanowiska.

Kiedy samo zgłoszenie świadka będzie za słabe?

Zwykle wtedy, gdy świadek:

• nie widział samego momentu prowadzenia pojazdu,
• nie zna kierowcy i nie umie go pewnie rozpoznać,
• opiera się na domysłach, a nie obserwacji,
• opisuje jedynie chwiejny krok lub „dziwne zachowanie”,
• nie potrafi precyzyjnie wskazać czasu zdarzenia,
• nie ma innych dowodów potwierdzających jego relację.

W takiej sytuacji mogą powstać wątpliwości, które – zgodnie z zasadą in dubio pro reo wyrażoną w art. 5 § 2 Kodeksu postępowania karnego – powinny być rozstrzygane na korzyść oskarżonego. Zasada ta ma istotne znaczenie także w sprawach o wykroczenia.

Ocena opisanej sytuacji

W przedstawionym stanie faktycznym samo to, że ktoś widział Pana lekko zataczającego się przy aucie i podał policji numer rejestracyjny, nie oznacza jeszcze, że dojdzie do skutecznego ukarania. Jeżeli nie było interwencji na miejscu, nie przeprowadzono badania trzeźwości, a materiał ogranicza się do subiektywnej obserwacji i ewentualnego nagrania, organom może być bardzo trudno wykazać stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości dokładnie w chwili jazdy.

Nie można jednak kategorycznie wykluczyć wszczęcia postępowania. Jeżeli istnieje dobrej jakości nagranie, świadek dokładnie opisał przebieg zdarzenia, a dodatkowo pojawią się inne dowody, sprawa może być analizowana. Ostateczna ocena zawsze zależy od szczegółów materiału dowodowego.

FAQ

Czy samo nagranie z okna bloku wystarczy do skazania?

Zwykle nie. Nagranie może potwierdzać zachowanie kierowcy lub sam fakt jazdy, ale najczęściej nie wystarcza samo do ustalenia ustawowego poziomu alkoholu w chwili prowadzenia pojazdu.

Czy policja może wezwać mnie dopiero po kilku dniach?

Tak. Zawiadomienie świadka może uruchomić czynności później. Opóźnienie osłabia jednak możliwość rzetelnego ustalenia stanu trzeźwości z momentu zdarzenia.

Czy brak alkomatu oznacza, że sprawa na pewno upadnie?

Nie. Brak badania bardzo utrudnia sprawę, ale nie wyklucza jej całkowicie. Sąd może brać pod uwagę także inne dowody, w tym zeznania, nagrania i opinię biegłego.

Czy przeparkowanie auta na parkingu też może być uznane za prowadzenie pojazdu?

Tak, jeżeli rzeczywiście doszło do kierowania pojazdem mechanicznym w ruchu lądowym. Krótki dystans nie wyłącza odpowiedzialności.

Czy powinienem składać wyjaśnienia bez konsultacji z prawnikiem?

W sprawach o jazdę po alkoholu lepiej tego nie robić pochopnie. Jedno nieprecyzyjne zdanie o czasie jazdy albo spożyciu alkoholu może później istotnie pogorszyć sytuację procesową.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 115 § 16, art. 178a § 1, art. 42 § 2, art. 43a § 2, art. 44b – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, w szczególności art. 87 § 1 i § 3 – Dz.U. 1971 nr 12 poz. 114
3. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 46 ust. 2 – Dz.U. 1982 nr 35 poz. 230
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 5 § 2, art. 6, art. 7, art. 297 § 1 – Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
5. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, w szczególności art. 4 § 1 – Dz.U. 2001 nr 106 poz. 1148