Dziedziczenie po osobie zmarłej w 1945 r. – czy żona dziedziczy?

Od jakiego prawa trzeba zacząć analizę?

W sprawach spadkowych podstawowa zasada jest prosta: o tym, kto dziedziczy, decyduje chwila śmierci spadkodawcy. Obecnie wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którymi spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą. W sprawie osoby zmarłej w 1945 r. nie stosuje się jednak dzisiejszych zasad dziedziczenia ustawowego z art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego, lecz przepisy obowiązujące wtedy.

W praktyce oznacza to, że dzisiejsze przekonanie, iż małżonek zawsze dziedziczy razem z krewnymi, może być w takiej sprawie błędne. Najpierw trzeba ustalić: miejsce zamieszkania zmarłego, jego obywatelstwo, datę śmierci oraz to, jakie prawo obowiązywało na danym obszarze w chwili otwarcia spadku.

Jakie przepisy kolizyjne miały znaczenie dla spadku z 1945 r.?

Dla spraw tak dawnych znaczenie miała ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych. Jej art. 28 stanowił, że dla praw spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili śmierci. Jeżeli więc wuj był obywatelem polskim, należało badać polskie prawo obowiązujące w 1945 r., z uwzględnieniem ówczesnego zróżnicowania dzielnicowego.

To istotne zastrzeżenie, bo w Polsce przez długi czas po odzyskaniu niepodległości nie obowiązywał jeszcze jednolity kodeks spadkowy na całym obszarze państwa. W zależności od miejsca położenia i dawnego porządku prawnego mogły nadal znajdować zastosowanie odmienne regulacje historyczne.

Czy w Łodzi w 1945 r. mogły jeszcze obowiązywać dawne przepisy?

Tak, to bardzo prawdopodobne. Na obszarze dawnego Królestwa Polskiego, a więc także w Łodzi, przez długi czas stosowano przepisy wywodzące się z Kodeksu Napoleona. Dopiero dekret z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe wprowadził bardziej jednolite rozwiązania powojenne. Jeżeli śmierć nastąpiła w marcu 1945 r., to spadek otworzył się jeszcze przed wejściem w życie powojennego prawa spadkowego.

Dlatego sama okoliczność, że dziś wdowa dziedziczyłaby z ustawy, nie przesądza niczego w odniesieniu do spadku sprzed kilkudziesięciu lat.

Czy żona zmarłego mogła być pominięta przy dziedziczeniu?

Tak – w realiach prawnych z 1945 r. było to możliwe. W dawnym modelu dziedziczenia ustawowego małżonek nie zawsze należał do pierwszego kręgu spadkobierców. Jeżeli zmarły nie miał dzieci, ale miał rodzeństwo albo dalszych krewnych uprzywilejowanych przez ówczesne przepisy, wdowa mogła zostać dopuszczona do spadku dopiero przy ich braku.

To właśnie dlatego w opisanym stanie faktycznym propozycja powołania do dziedziczenia rodzeństwa zmarłego i ich następców prawnych nie musi być błędna. Sama informacja, że zmarły pozostawił żonę, nie oznacza jeszcze, że żona dziedziczyła przed rodzeństwem.

Jednocześnie nie da się tego rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie jednego zdania o ślubie i braku dzieci. Trzeba jeszcze ustalić m.in.:

• obywatelstwo spadkodawcy w chwili śmierci,
• jego ostatnie miejsce zamieszkania,
• czy istniał testament, zapis albo umowa majątkowa,
• czy nieruchomość należała wyłącznie do zmarłego, czy do majątku wspólnego małżonków,
• czy po wojnie było już prowadzone jakiekolwiek postępowanie spadkowe.

A co z majątkiem małżeńskim – czy wdowa mogła mieć inne prawa niż spadkowe?

Tak. To bardzo ważne rozróżnienie. Brak dziedziczenia po mężu nie musi oznaczać, że żona nie miała żadnych praw do nieruchomości. Najpierw trzeba ustalić, czy nieruchomość stanowiła majątek osobisty zmarłego, czy wchodziła do wspólności majątkowej małżeńskiej według reguł obowiązujących wtedy.

Jeżeli nieruchomość była wyłącznie własnością męża, wdowa musiała wykazać prawo do niej przez dziedziczenie albo inne zdarzenie prawne. Jeżeli jednak miała w niej własny udział jeszcze za życia męża, ten udział nie wchodził do spadku i nie podlegał dziedziczeniu po nim. W praktyce przy sprawach historycznych wymaga to analizy aktów notarialnych, wpisów hipotecznych, dawnych ksiąg wieczystych i dokumentów małżeńskich.

Jak dziś formalnie potwierdzić, kto odziedziczył spadek po osobie zmarłej w 1945 r.?

Co do zasady służy do tego postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, wydawane przez sąd na podstawie art. 669–679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Alternatywnie w prostszych sprawach możliwy jest akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza na podstawie art. 95a–95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

W praktyce przy bardzo starych spadkach częściej wybiera się sąd, bo pojawiają się trudności dowodowe, wielu następców prawnych oraz potrzeba oceny dawnych przepisów. Notariusz może odmówić sporządzenia aktu, jeżeli sprawa jest sporna albo nie można jednoznacznie ustalić kręgu spadkobierców.

Jakie dokumenty zwykle będą potrzebne?

Im starsza sprawa, tym większe znaczenie mają archiwa. Najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu małżeństwa,
• odpisy aktów urodzenia i zgonu rodzeństwa oraz ich następców prawnych,
• dokumenty potwierdzające obywatelstwo lub miejsce zamieszkania, jeśli ma to znaczenie dla prawa właściwego,
• dawne akty własności nieruchomości, wypisy hipoteczne, księgi wieczyste,
• ewentualne dawne postanowienia sądowe, akty notarialne lub dokumenty z postępowań powojennych.

Jeżeli brakuje części dokumentów, trzeba występować do urzędów stanu cywilnego, archiwów państwowych, sądów prowadzących dawne księgi hipoteczne lub archiwów kościelnych. W niektórych sprawach konieczne jest również odtwarzanie ciągu dziedziczenia po kolejnych zmarłych krewnych.

Czy po tylu latach da się jeszcze przeprowadzić sprawę spadkową?

Tak. Sam wniosek o stwierdzenie nabycia spadku co do zasady nie przedawnia się. Sąd może dziś ustalić, kto nabył spadek po osobie zmarłej wiele dekad temu. Trudność polega nie na terminie, lecz na dowodach oraz na prawidłowym zastosowaniu dawnych przepisów.

Inna kwestia to późniejsze roszczenia dotyczące konkretnych składników majątku, posiadania nieruchomości, rozliczeń między współspadkobiercami czy wpisów w księdze wieczystej. Te zagadnienia zależą już od szczegółowego stanu faktycznego.

Tabela: jak podejść do sprawy krok po kroku?

FAQ

Czy według obecnego prawa żona dziedziczyłaby po mężu bez dzieci?

Tak. Obecnie zgodnie z art. 932 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny małżonek dziedziczy razem z rodzicami spadkodawcy, a przy dalszych regułach także z innymi krewnymi. Jednak tej zasady nie stosuje się do spadku otwartego w 1945 r.

Czy notariusz może załatwić taką sprawę zamiast sądu?

Czasem tak, ale przy starych i skomplikowanych stanach faktycznych zwykle bezpieczniejsze jest postępowanie sądowe. Zgodnie z art. 95e § 1 ustawy – Prawo o notariacie notariusz odmawia sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli istnieją wątpliwości co do kręgu spadkobierców lub jurysdykcji.

Czy brak dokumentów zamyka drogę do sprawy spadkowej?

Nie. Często da się je odtworzyć w USC, archiwach państwowych, sądach albo dawnych księgach hipotecznych. Im starsza sprawa, tym ważniejsze jest jednak staranne zebranie materiału dowodowego.

Czy można dziś podważyć dawne błędne postanowienie spadkowe?

To zależy od treści orzeczenia i stanu sprawy. W określonych sytuacjach możliwa jest zmiana lub uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego, ale wymaga to szczegółowej analizy.

Źródła

• art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 931–932 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 669–679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95a–95p oraz art. 95e § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• art. 28 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych
• dekret z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe