Czy dzieci muszą równo płacić za opiekę nad rodzicem?

Czy dzieci mają obowiązek płacić za opiekę nad rodzicem?

Tak, ale źródłem tego obowiązku nie jest sam fakt pokrewieństwa ani rodzinne ustalenia, tylko obowiązek alimentacyjny. Wynika on z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej, a więc także dzieci wobec rodziców.

Jednocześnie sam obowiązek nie powstaje automatycznie w każdej sytuacji. Rodzic musi znajdować się w stanie niedostatku w rozumieniu art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli nie być w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Do takich potrzeb mogą należeć nie tylko żywność, leki czy mieszkanie, ale również koszty opiekunki, domu pomocy społecznej, rehabilitacji albo codziennej pomocy osoby trzeciej, jeżeli stan zdrowia tego wymaga.

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od dwóch elementów wskazanych w art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

To oznacza, że dzieci mogą być zobowiązane do finansowania opieki nad rodzicem, ale nie według zasady „wszyscy po równo”. Sąd albo strony powinny brać pod uwagę realne koszty opieki i aktualną sytuację każdego z dzieci.

Czy dzieci muszą płacić po równo?

Nie. W polskim prawie nie ma przepisu, który nakazywałby rodzeństwu ponoszenie identycznych części kosztów opieki nad rodzicem. O wysokości udziału każdego dziecka decyduje indywidualna ocena jego możliwości zarobkowych i majątkowych oraz zakresu pomocy już faktycznie udzielanej rodzicowi.

Jeżeli jedno dziecko ma wysokie dochody, a drugie utrzymuje własną rodzinę z niewielkiej pensji lub samo choruje, ich udział w kosztach może być różny. Wynika to wprost z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Znaczenie mają w szczególności:

• wysokość dochodów każdego z dzieci,
• ich majątek i realne możliwości zarobkowe,
• własne obciążenia rodzinne i zdrowotne,
• to, czy któreś z dzieci już wykonuje obowiązek w naturze, np. codziennie opiekuje się rodzicem.

Dlatego w praktyce równe rozliczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy sytuacja dzieci jest porównywalna i wszyscy zgadzają się na taki model.

Czy wcześniejsze darowizny od rodzica zmieniają podział kosztów?

Co do zasady nie automatycznie. Sam fakt, że jedno z dzieci wcześniej otrzymało od rodzica mieszkanie, pieniądze albo inną darowiznę, nie oznacza jeszcze, że z mocy prawa ma teraz płacić więcej za opiekę nad rodzicem.

Przepisy o alimentach nie przewidują mechanizmu prostego wyrównania wcześniejszych darowizn między rodzeństwem przy ustalaniu kosztów bieżącej opieki. Przy ocenie obowiązku alimentacyjnego sąd bada aktualną sytuację majątkową i zarobkową. Jeżeli darowizna nadal przekłada się na wyraźnie lepszą sytuację majątkową jednego z dzieci, może to pośrednio mieć znaczenie przy ocenie jego możliwości z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie działa to jednak jako sztywna zasada: „kto dostał więcej, ten musi dopłacać więcej”.

Inaczej mówiąc: darowizna nie tworzy odrębnego ustawowego obowiązku finansowania opieki, ale może wpływać na ocenę majątkowych możliwości danego dziecka, jeśli nadal stanowi istotny składnik jego majątku.

Czy osobista opieka może zastąpić płacenie pieniędzy?

Tak, w wielu przypadkach tak właśnie jest. Zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie uprawnionego. Przepis najczęściej stosuje się wobec dzieci, ale jego sens jest szerszy: alimentacja nie zawsze musi przybrać postać przelewu pieniędzy.

W odniesieniu do rodzica może to oznaczać m.in.:

• codzienne zakupy i pomoc w domu,
• dowożenie do lekarzy i organizowanie leczenia,
• stałą obecność i nadzór nad osobą niesamodzielną,
• załatwianie spraw urzędowych i medycznych.

Jeżeli jedno z dzieci rzeczywiście codziennie opiekuje się rodzicem, a pozostałe nie angażują się osobiście, to taka pomoc może być uwzględniona przy rozliczaniu obowiązku alimentacyjnego. W praktyce często oznacza to, że osoba opiekująca się rodzicem powinna ponosić mniejszy udział pieniężny albo w ogóle nie ponosić go w takiej samej wysokości jak pozostałe dzieci.

Czy rodzic musi najpierw wykorzystać własne środki?

Co do zasady tak – przy ocenie niedostatku rodzica bada się, czy jest on w stanie samodzielnie zaspokoić usprawiedliwione potrzeby z własnych dochodów, świadczeń i majątku. Ma więc znaczenie, czy rodzic pobiera emeryturę lub rentę, ma oszczędności, może korzystać ze świadczeń opiekuńczych albo posiada majątek, z którego realnie może pokryć koszty opieki.

Nie oznacza to jednak, że rodzic musi zawsze wcześniej sprzedać mieszkanie czy cały majątek. To zależy od konkretnego stanu faktycznego, w tym od wieku, zdrowia, kosztów opieki i tego, czy dany składnik majątku daje się rozsądnie wykorzystać bez naruszenia podstaw egzystencji.

W praktyce w sporze sądowym analizowane są m.in.:

• wysokość emerytury, renty lub innych świadczeń,
• koszty leków, leczenia, rehabilitacji i opieki,
• stan zdrowia i poziom niesamodzielności,
• możliwość uzyskania usług opiekuńczych z pomocy społecznej.

Jakie znaczenie ma pomoc społeczna i dom pomocy społecznej?

Jeżeli rodzic wymaga wsparcia, znaczenie mogą mieć także przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 50 tej ustawy osobie samotnej albo osobie w rodzinie, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, mogą być przyznane usługi opiekuńcze albo specjalistyczne usługi opiekuńcze.

Gdy konieczny jest pobyt w domu pomocy społecznej, zastosowanie mają m.in. art. 54, art. 60 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Opłatę za pobyt wnosi przede wszystkim mieszkaniec domu, a w dalszej kolejności – w określonym ustawowo porządku – małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina. W takich sprawach obowiązują jednak szczegółowe zasady ustalania odpłatności i zwolnień, wynikające z ustawy oraz decyzji administracyjnej.

To ważne, bo w praktyce spór rodzinny o koszty prywatnej opiekunki bywa częściowo rozwiązywany przez skorzystanie ze świadczeń opiekuńczych finansowanych przez gminę albo przez formalne postępowanie dotyczące pobytu w DPS.

Co zrobić, gdy rodzeństwo nie może dojść do porozumienia?

Najlepiej zacząć od ustalenia na piśmie:

• jakie są miesięczne koszty opieki,
• jakie środki ma sam rodzic,
• kto i w jakim zakresie pomaga osobiście,
• jaki udział pieniężny może realnie ponosić każde z dzieci.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, rodzic może wystąpić do sądu rodzinnego z pozwem o alimenty przeciwko jednemu dziecku albo kilku dzieciom. Podstawą są art. 128, art. 133 § 2 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd oceni wtedy potrzeby rodzica oraz sytuację każdego z pozwanych.

W postępowaniu przydatne są zwłaszcza:

• rachunki za opiekę, leki, rehabilitację i leczenie,
• dokumentacja medyczna potwierdzająca niesamodzielność,
• dokumenty dochodowe i majątkowe stron,
• dowody osobistej opieki sprawowanej przez konkretne dziecko.

Jeżeli spór wiąże się także z wcześniejszymi rozliczeniami rodzinnymi, majątkiem po rodzicach lub wspólnymi nieruchomościami, trzeba oddzielić kwestie alimentacyjne od przyszłych rozliczeń spadkowych. To są dwa różne obszary prawne.

Podsumowanie praktyczne

FAQ

Czy rodzic może żądać alimentów tylko od jednego dziecka?

Tak. Rodzic może pozwać jedno dziecko albo kilka dzieci. To sąd ocenia, czy i w jakim zakresie obowiązek powinien obciążać poszczególne osoby, z uwzględnieniem art. 128, art. 133 § 2 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak kontaktu z rodzicem zwalnia z obowiązku dokładania się do opieki?

Nie automatycznie. Sam słaby kontakt rodzinny co do zasady nie znosi obowiązku alimentacyjnego. W wyjątkowych sytuacjach znaczenie może mieć całokształt relacji i zasady współżycia społecznego, ale wymaga to konkretnej analizy stanu faktycznego.

Czy rodzeństwo może samo ustalić nierówne udziały?

Tak. Jeżeli wszyscy się zgadzają, mogą przyjąć dowolny rozsądny podział kosztów i obowiązków. Warto spisać ustalenia i gromadzić rachunki, aby później uniknąć sporów.

Czy opłata za dom pomocy społecznej podlega tym samym zasadom co prywatna opiekunka?

Nie w pełni. Przy DPS stosuje się szczególne zasady z art. 60 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej, a odpłatność ustala się w trybie administracyjnym. Przy prywatnej opiekunce spór zwykle ocenia się przez pryzmat obowiązku alimentacyjnego z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy dziecko opiekujące się rodzicem może domagać się od rodzeństwa zwrotu części wydatków?

Może to być możliwe, ale zależy od tego, jakie wydatki poniosło, na jakiej podstawie i czy działało za zgodą rodzica albo w jego interesie. Takie roszczenia wymagają już odrębnej oceny cywilnej i dowodowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593