Czy testament sporządzony za granicą obowiązuje w Polsce?

Kiedy testament sporządzony za granicą może wywołać skutki w Polsce?

Co do zasady tak - testament sporządzony za granicą może być podstawą dziedziczenia także majątku położonego w Polsce. Nie oznacza to jednak, że każdy dokument nazwany testamentem automatycznie będzie skuteczny. Trzeba odrębnie ocenić:

• czy testament jest ważny co do formy,
• jakie prawo jest właściwe dla dziedziczenia,
• czy z dokumentu rzeczywiście wynika powołanie określonej osoby do spadku,
• czy istnieją osoby uprawnione do zachowku.

W sprawach z elementem zagranicznym najważniejsze znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Zgodnie z art. 21 ust. 1 tego rozporządzenia, co do zasady prawem właściwym dla całości spadku jest prawo państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Wyjątkowo spadkodawca może dokonać wyboru prawa ojczystego. Przewiduje to art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 - można wybrać jako właściwe prawo państwa, którego obywatelstwo posiadało się w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci.

Jeżeli więc zmarły mieszkał na stałe za granicą, to bardzo możliwe, że dla całego spadku właściwe będzie prawo tego państwa, a nie prawo polskie. Dotyczy to także majątku położonego w Polsce, chyba że zachodzą szczególne wyjątki wynikające z przepisów kolizyjnych lub konkretnego stanu faktycznego.

Jak ocenia się ważność formy zagranicznego testamentu?

Ważność testamentu pod względem formy często ocenia się szerzej niż tylko według prawa państwa sporządzenia. Znaczenie ma tu Konwencja o kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r., której Polska jest stroną. Zgodnie z art. 1 Konwencji testament jest ważny co do formy, jeżeli odpowiada prawu:

• miejsca, w którym został sporządzony,
• obywatelstwa testatora - w chwili sporządzenia testamentu albo śmierci,
• miejsca zamieszkania testatora - w chwili sporządzenia testamentu albo śmierci,
• miejsca zwykłego pobytu testatora - w chwili sporządzenia testamentu albo śmierci,
• a w przypadku nieruchomości - także prawa miejsca jej położenia.

To korzystna zasada, bo zwiększa szansę utrzymania testamentu w mocy. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli testament nie odpowiada wymogom prawa polskiego, nadal może być ważny, jeżeli spełnia wymogi jednego z systemów prawnych wskazanych w Konwencji.

Jeżeli dokument został sporządzony np. przed notariuszem za granicą, w obecności świadków albo w innej dopuszczalnej lokalnie formie, sąd lub notariusz w Polsce będzie badał, czy ta forma odpowiada właściwym przepisom.

Czy partner bez ślubu dziedziczy po zmarłym?

Nie, sam wieloletni związek nieformalny nie daje prawa do dziedziczenia ustawowego. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931-940 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny i partner życiowy nie został w tych przepisach ujęty.

Jeżeli nie ma ważnego testamentu, partner nieformalny co do zasady nie dziedziczy. W pierwszej kolejności spadek przypada dzieciom i małżonkowi na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Gdy małżonka nie ma, udział przypada dzieciom. Dlatego przy związku nieformalnym testament jest zwykle jedyną podstawą, by partner mógł dojść do dziedziczenia.

Inną kwestią są ewentualne rozliczenia majątkowe między partnerami, np. z tytułu współwłasności, nakładów czy wspólnego finansowania nieruchomości. To jednak nie jest dziedziczenie i wymaga osobnej analizy.

Czy dzieci mają prawo do zachowku mimo testamentu?

W wielu sprawach tak, ale trzeba pamiętać, że przy spadku międzynarodowym samo powołanie się na polski zachowek nie zawsze wystarczy. Najpierw należy ustalić, jakie prawo rządzi dziedziczeniem. Jeżeli dla spadku właściwe jest prawo polskie, zastosowanie ma art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek.

Jeżeli uprawniony jest małoletni zstępny albo osoba trwale niezdolna do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach jest to 1/2 tego udziału - art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykładowo: jeżeli spadkodawca pozostawił troje dzieci i nie miał małżonka, każde dziecko dziedziczyłoby z ustawy po 1/3 spadku. Małoletniemu dziecku przysługiwałby więc zachowek w wysokości 2/3 z 1/3, czyli 2/9 wartości substratu zachowku.

Roszczenie o zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym wobec spadkobiercy testamentowego. Nie oznacza automatycznego wejścia we współwłasność każdej rzeczy ze spadku.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Jeżeli stosuje się prawo polskie, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu - art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku - art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce warto pilnować daty ogłoszenia testamentu, bo to ona często rozpoczyna bieg terminu. Małoletność sama w sobie nie daje tu prostego i automatycznego wydłużenia terminu, dlatego przedstawiciel ustawowy dziecka powinien reagować odpowiednio wcześnie.

Jakie formalności trzeba załatwić w Polsce?

Aby korzystać z praw do majątku położonego w Polsce, zwykle trzeba wykazać swoje prawa spadkowe w sposób akceptowany przez polskie urzędy, sądy, banki i księgi wieczyste. Najczęściej wchodzi w grę:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydane przez sąd, zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, albo
• akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza na podstawie art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, o ile w danej sprawie jest to dopuszczalne.

W sprawach międzynarodowych dodatkowo znaczenie może mieć Europejskie Poświadczenie Spadkowe przewidziane w art. 62-73 rozporządzenia nr 650/2012. Dokument ten może ułatwić wykazywanie praw spadkowych w innym państwie członkowskim UE.

W Polsce trzeba zwykle przygotować:

• oryginał testamentu albo urzędowy wypis,
• akt zgonu spadkodawcy,
• dokumenty stanu cywilnego spadkobierców,
• tłumaczenia przysięgłe dokumentów obcojęzycznych,
• w razie potrzeby klauzule apostille albo legalizację dokumentów.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, po potwierdzeniu nabycia spadku trzeba jeszcze ujawnić zmianę właściciela w księdze wieczystej.

Czy małoletnie dzieci mogą dziedziczyć i kto zarządza ich majątkiem?

Tak. Zdolność do dziedziczenia ma każde dziecko, także małoletnie. Wynika to z ogólnych zasad prawa spadkowego, w tym z art. 927 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku. Jeżeli dziecko żyje w chwili śmierci spadkodawcy, może nabyć spadek.

Rodzice co do zasady zarządzają majątkiem dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, ale zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Sprzedaż odziedziczonej nieruchomości, zrzeczenie się roszczeń, zawarcie ugody w sprawie zachowku czy odrzucenie spadku w imieniu małoletniego zwykle wymagają zgody sądu opiekuńczego. Jeżeli rodzic i dziecko mają sprzeczne interesy, może pojawić się potrzeba ustanowienia kuratora do reprezentowania dziecka.

Jak wygląda kwestia podatku?

Podatek od spadku to odrębna kwestia od ważności testamentu. Jeżeli nabywcą jest partner nieformalny, nie korzysta on ze zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny. Zasady opodatkowania wynikają z ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Dzieci spadkodawcy należą do tzw. grupy zerowej i mogą korzystać z pełnego zwolnienia, jeżeli spełnią warunki z art. 4a ust. 1 tej ustawy, w szczególności zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Gdy nabycie zostaje potwierdzone orzeczeniem sądu, termin biegnie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia; gdy dokumentem jest akt poświadczenia dziedziczenia - od dnia jego zarejestrowania.

Partner nieformalny co do zasady będzie zaliczony do III grupy podatkowej. To może oznaczać realne obciążenie finansowe, zwłaszcza gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, a równolegle trzeba liczyć się z roszczeniami o zachowek.

Co warto zrobić w praktyce po śmierci spadkodawcy?

Najbezpieczniej działać w określonej kolejności:

1. ustalić, jakie dokumenty istnieją i w jakiej formie sporządzono testament,
2. sprawdzić, jakie prawo jest właściwe dla całego spadku na podstawie rozporządzenia nr 650/2012,
3. ustalić krąg osób uprawnionych do dziedziczenia albo zachowku,
4. przygotować dokumenty zagraniczne do użycia w Polsce - tłumaczenie, apostille lub legalizacja,
5. przeprowadzić formalne potwierdzenie praw do spadku,
6. osobno przeanalizować podatek i ewentualne rozliczenia zachowku.

Jeżeli w sprawie występują małoletnie dzieci, majątek w Polsce, testament zagraniczny i partner bez ślubu, warto od razu założyć, że sprawa może wymagać działań równolegle przed sądem spadku, sądem opiekuńczym, notariuszem oraz urzędem skarbowym.

FAQ

Czy zagraniczny testament trzeba rejestrować w Polsce, żeby był ważny?

Nie. O ważności testamentu nie decyduje sam fakt rejestracji w Polsce. Aby wywołał skutki praktyczne, trzeba jednak zwykle użyć go w postępowaniu spadkowym albo przed notariuszem i przedłożyć odpowiednie dokumenty.

Czy testament sporządzony u zagranicznego notariusza jest silniejszy niż testament własnoręczny?

Nie zawsze. Obie formy mogą być ważne, jeśli spełniają wymagania właściwego prawa. Testament notarialny bywa jednak łatwiejszy do wykazania dowodowo i rzadziej rodzi spory co do autentyczności.

Czy partner bez ślubu odziedziczy nieruchomość w Polsce?

Tak, ale tylko wtedy, gdy wynika to z ważnego testamentu albo z innego skutecznego tytułu prawnego. Sam związek partnerski nie daje prawa do dziedziczenia ustawowego.

Czy małoletnie dzieci mogą od razu żądać zachowku?

Tak, ich prawa mogą być wykonywane przez przedstawiciela ustawowego albo kuratora. W niektórych sytuacjach z powodu konfliktu interesów potrzebne będzie odrębne umocowanie do reprezentowania dziecka.

Czy w każdej sprawie z zagranicznym testamentem stosuje się polski zachowek?

Nie. Najpierw trzeba ustalić prawo właściwe dla spadku zgodnie z rozporządzeniem UE nr 650/2012. Dopiero wtedy można ocenić, czy stosuje się art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego, czy przepisy innego państwa.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. - EUR-Lex

6. Konwencja o kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, Haga, 5 października 1961 r. - Dz.U. 1969 nr 34 poz. 284