Rodzic po udarze a sprawy majątkowe i testament

Czy testament sporządzony w urzędzie gminy jest ważny?

Testament sporządzony w urzędzie gminy może być ważny, ale trzeba ustalić, czy rzeczywiście został sporządzony w formie przewidzianej w art. 951 § 1-3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Jest to tzw. testament allograficzny. Zgodnie z art. 951 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca może oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie w obecności dwóch świadków wobec wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Art. 951 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga, aby oświadczenie spadkodawcy zostało spisane w protokole z podaniem daty. Protokół należy odczytać spadkodawcy w obecności świadków, a następnie powinien zostać podpisany przez spadkodawcę, osobę urzędową oraz świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, przyczynę braku podpisu trzeba wskazać w protokole. Natomiast art. 951 § 3 Kodeksu cywilnego wyłącza możliwość sporządzenia testamentu w tej formie przez osoby głuche lub nieme.

W praktyce należy więc uzyskać odpis lub kopię protokołu testamentu z urzędu gminy i sprawdzić, czy są w nim: data, oznaczenie osoby urzędowej, dane dwóch świadków, potwierdzenie odczytania oraz podpisy wymaganych osób albo wyjaśnienie braku podpisu spadkodawcy.

Kiedy testament można podważyć?

Nawet testament sporządzony formalnie poprawnie może być kwestionowany. Podstawowe przyczyny nieważności wskazuje art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez błędu spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.

Art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje terminy na powoływanie się na takie wady: nie można tego zrobić po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Znaczenie mają także przepisy o świadkach testamentu. Art. 956 Kodeksu cywilnego wskazuje, kto nie może być świadkiem testamentu, m.in. osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych, niewidoma, głucha lub niema, osoba niemogąca czytać i pisać, osoba niewładająca językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, oraz osoba skazana prawomocnie za fałszywe zeznania. Art. 957 § 1 Kodeksu cywilnego zakazuje, aby świadkiem była osoba, dla której w testamencie przewidziano korzyść, jej małżonek, krewny lub powinowaty pierwszego albo drugiego stopnia oraz osoba pozostająca z nią w stosunku przysposobienia. Jeżeli np. świadkiem był ojciec spadkobiercy wskazanego w testamencie, może to rodzić poważny problem prawny.

Zwrot „za opiekę” w testamencie

Samo użycie w testamencie słów „za opiekę” nie przesądza jeszcze o nieważności testamentu. Trzeba ustalić, czy był to tylko motyw rozrządzenia, polecenie, warunek, czy nieprecyzyjny opis przyczyny powołania wnuka do spadku.

Jeżeli spadkodawca powołał wnuka do spadku, a zwrot „za opiekę” był jedynie uzasadnieniem decyzji, testament co do zasady może wywołać skutki. Jeżeli jednak z treści testamentu wynika, że powołanie wnuka miało nastąpić wyłącznie pod warunkiem sprawowania opieki, zastosowanie może mieć art. 962 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem zastrzeżenie warunku lub terminu przy powołaniu spadkobiercy uważa się za nieistniejące, chyba że z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany; wtedy powołanie spadkobiercy jest nieważne.

Możliwe jest także uznanie takiego zapisu za polecenie w rozumieniu art. 982 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca nałożył na spadkobiercę określony obowiązek działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Ocena zależy od dokładnego brzmienia testamentu.

Czy wnuk od razu staje się właścicielem domu?

Nie. Testament jest rozrządzeniem majątkiem na wypadek śmierci, co wynika z art. 941 Kodeksu cywilnego. Dom pozostaje własnością mamy do chwili jej śmierci, chyba że za życia przeniesie własność w drodze odrębnej czynności prawnej, np. sprzedaży, darowizny albo umowy dożywocia. Jeżeli dom jest nieruchomością, przeniesienie własności wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego. Dla wykazania praw wobec osób trzecich potrzebne jest jednak postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli testament mówi tylko o tym, że wnukowi „zapisuje się dom”, trzeba uważać na kwalifikację prawną. Zapis windykacyjny, który powoduje nabycie oznaczonego przedmiotu z chwilą otwarcia spadku, może być ustanowiony tylko w testamencie notarialnym zgodnie z art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Testament sporządzony w urzędzie gminy nie jest testamentem notarialnym, dlatego zwykle nie wywoła skutku zapisu windykacyjnego. W zależności od treści dokumentu może jednak dojść do powołania wnuka do spadku na podstawie art. 961 Kodeksu cywilnego, jeżeli przeznaczony mu dom wyczerpuje prawie cały spadek, albo do ustanowienia zapisu zwykłego w rozumieniu art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Sąd czy notariusz po śmierci spadkodawcy?

Jeżeli po śmierci mamy nie będzie sporu między zainteresowanymi, można rozważyć notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Zgodnie z art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia po spisaniu protokołu dziedziczenia, przy spełnieniu ustawowych warunków.

Jeżeli jednak siostra będzie kwestionowała testament, stan świadomości mamy, świadków albo znaczenie zwrotu „za opiekę”, sprawa powinna trafić do sądu. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku prowadzi się według art. 669 i następnych ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. W takim postępowaniu sąd bada m.in. ważność testamentu, krąg spadkobierców oraz treść rozrządzeń testamentowych.

Jak prowadzić sprawy majątkowe mamy po udarze?

Udar sam w sobie nie pozbawia osoby zdolności do czynności prawnych. Jeżeli mama rozumie znaczenie swoich decyzji i potrafi świadomie oraz swobodnie wyrazić wolę, może udzielić pełnomocnictwa. Zgodnie z art. 98 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo ogólne obejmuje czynności zwykłego zarządu. Art. 99 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności dla pełnomocnictwa ogólnego. Jeżeli pełnomocnictwo ma służyć sprzedaży nieruchomości albo dokonaniu innej czynności wymagającej aktu notarialnego, pełnomocnictwo także powinno być udzielone w formie aktu notarialnego na podstawie art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli mama nie jest w stanie samodzielnie prowadzić spraw, ale nie ma podstaw do ubezwłasnowolnienia, można rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o ustanowienie kuratora osoby z niepełnosprawnością. Podstawą jest art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd określa zakres obowiązków i uprawnień kuratora, dlatego we wniosku trzeba konkretnie wskazać, do jakich spraw potrzebna jest pomoc, np. kontakt z ZOL, pobieranie dokumentów, regulowanie rachunków, zarząd domem, zawieranie umów dotyczących remontu.

Jeżeli stan zdrowia mamy powoduje, że wskutek zaburzeń psychicznych, w tym zaburzeń po udarze, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli potrzebuje tylko pomocy do prowadzenia spraw, właściwe może być ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Postępowanie prowadzi sąd okręgowy według art. 544 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego. To rozwiązanie daleko ingerujące w prawa osoby chorej, więc powinno być stosowane tylko wtedy, gdy łagodniejsze środki są niewystarczające.

Kto płaci za pobyt w ZOL?

W zakładzie opiekuńczo-leczniczym świadczenia zdrowotne finansowane są na zasadach ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Art. 18 ust. 1 tej ustawy przewiduje, że osoba przebywająca w zakładzie opiekuńczo-leczniczym ponosi koszty wyżywienia i zakwaterowania. Miesięczna opłata wynosi co do zasady 250% najniższej emerytury, ale nie może być wyższa niż 70% miesięcznego dochodu świadczeniobiorcy w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej.

Jeżeli rodzina dobrowolnie dopłaca do kosztów pobytu, warto dokumentować przelewy i tytuły płatności. Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a przesłanki alimentów wobec osoby dorosłej określa art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: uprawniony może żądać alimentów, jeżeli znajduje się w niedostatku. Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli jedno dziecko pokrywa większą część kosztów utrzymania rodzica, a drugie nie partycypuje, nie oznacza to automatycznie, że te wydatki zostaną później odliczone od zachowku albo od wartości spadku. Można jednak rozważyć uporządkowanie spraw przez umowę, postępowanie alimentacyjne albo dokumentowanie wydatków jako potencjalnych roszczeń wobec osoby zobowiązanej lub spadku. Ocena zależy od tego, kto płacił, z jakiego tytułu i czy istniało zobowiązanie prawne.

Na kogo brać faktury za remont domu?

Faktury powinny być wystawiane na osobę, która faktycznie zamawia usługę lub kupuje materiały i płaci za nie ze swoich środków. Jeżeli remont finansuje syn chorej właścicielki, faktury powinny być na niego. Jeżeli remont finansuje wnuk, faktury powinny być na wnuka. Jeżeli płatność pochodzi z majątku mamy, faktury powinny być na mamę.

Ma to znaczenie dowodowe. Osoba, która będzie w przyszłości żądała zwrotu nakładów, musi wykazać ich wysokość, celowość, związek z nieruchomością oraz źródło finansowania. Oprócz faktur warto gromadzić potwierdzenia przelewów, umowy z wykonawcami, zdjęcia przed i po remoncie, kosztorysy oraz opis zakresu prac.

Ryzyko remontowania domu, który nadal należy do rodzica

Remontowanie domu należącego do mamy jest inwestowaniem w cudzą nieruchomość. Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu cywilnego nieruchomością jest m.in. grunt, a budynek trwale z gruntem związany jest co do zasady częścią składową gruntu na podstawie art. 47 § 1 i art. 48 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że materiały i prace wbudowane w dom zwykle stają się częścią nieruchomości właściciela.

Rozliczenie nakładów może być oparte na przepisach o roszczeniach między właścicielem a posiadaczem. Art. 226 Kodeksu cywilnego reguluje roszczenia posiadacza samoistnego o nakłady, a art. 230 Kodeksu cywilnego nakazuje odpowiednie stosowanie tych przepisów do posiadacza zależnego, jeżeli z przepisów regulujących dany stosunek prawny nie wynika nic innego. W niektórych sytuacjach podstawą może być także art. 405 Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu, ale w sporach rodzinnych wykazanie przesłanek i wysokości roszczenia bywa trudne.

Jeżeli mama umrze, jej prawa i obowiązki majątkowe przejdą co do zasady na spadkobierców zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie o zwrot uzasadnionych i udowodnionych nakładów może być wtedy traktowane jako dług spadkowy, ale należy liczyć się z kwestionowaniem zarówno podstawy, jak i wysokości takiego roszczenia.

Zobacz również: wniosek o ubezwłasnowolnienie osoby bliskiej

Zachowek dla drugiego dziecka

Jeżeli mama pozostawi testament, w którym do spadku powoła wnuka, jej dzieci pominięte w testamencie mogą mieć roszczenie o zachowek. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Samo to, że siostra nie interesowała się mamą, nie zawsze wystarczy do pozbawienia jej zachowku. Wydziedziczenie wymaga spełnienia przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego oraz wskazania przyczyny w testamencie zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jedną z podstaw wydziedziczenia jest uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, o którym mowa w art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego. Musi to być jednak zachowanie rzeczywiste, zawinione i uporczywe, a nie jedynie sporadyczny konflikt rodzinny.

W sporze o zachowek znaczenie może mieć także art. 997¹ Kodeksu cywilnego, który pozwala zobowiązanemu do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych wypadkach jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego. To nie usuwa roszczenia o zachowek, ale może ułatwić jego realne rozliczenie.

Jak uporządkować sytuację już teraz?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia, czy mama ma zdolność świadomego działania i czy może udzielić pełnomocnictwa albo zawrzeć umowę dotyczącą korzystania z domu. Jeżeli nie, trzeba rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o kuratora osoby z niepełnosprawnością albo, w poważniejszych przypadkach, postępowanie o ubezwłasnowolnienie.

W przypadku większego remontu warto przygotować pisemny plan prac, kosztorys, dokumentację fotograficzną i ustalić, kto finansuje remont oraz czy wydatki mają być darowizną, pożyczką, nakładami do zwrotu, czy elementem rozliczeń rodzinnych. Jeżeli sprawami mamy zarządza opiekun osoby ubezwłasnowolnionej, na ważniejsze sprawy dotyczące osoby lub majątku potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Warto też sprawdzić treść testamentu i rozważyć, czy przy obecnym stanie zdrowia mamy możliwe jest sporządzenie nowego, bardziej precyzyjnego testamentu. Odwołanie testamentu jest dopuszczalne na podstawie art. 943 Kodeksu cywilnego. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, co po udarze może być niemożliwe. Jeżeli mama może świadomie i swobodnie złożyć oświadczenie, najbezpieczniejszą formą bywa testament notarialny.

FAQ

Źródła

• Art. 46, art. 47, art. 48, art. 98, art. 99, art. 158, art. 226, art. 230, art. 405, art. 924, art. 925, art. 941, art. 943, art. 945, art. 949, art. 951, art. 956, art. 957, art. 961, art. 962, art. 968, art. 981¹, art. 991, art. 997¹, art. 1008, art. 1009, art. 1047 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 128, art. 133, art. 135, art. 156, art. 175, art. 183 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 544 i następne oraz art. 669 i następne ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.