Gdzie złożyć testament po śmierci spadkodawcy?

Gdzie składa się testament po śmierci spadkodawcy?

Po śmierci spadkodawcy testament należy złożyć w sądzie spadku albo u notariusza. Wynika to wprost z art. 646 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przepis stanowi, że osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza.

Sądem spadku jest co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce testament bardzo często składa się razem z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli sprawa ma być prowadzona poza sądem, warto rozważyć także stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Kto ma obowiązek złożyć testament?

Nie decyduje o tym to, kto jest spadkobiercą albo kto był świadkiem testamentu. Decydujące jest to, u kogo testament się znajduje. To właśnie ta osoba ma obowiązek jego złożenia po uzyskaniu informacji o śmierci spadkodawcy – art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Oznacza to, że testament może złożyć:

• spadkobierca, jeżeli to on ma dokument,
• jeden ze świadków, jeżeli testament pozostał u niego,
• inna osoba trzecia, która weszła w jego posiadanie.

Nie ma przepisu, który nakazywałby, aby testament składał wyłącznie spadkobierca albo wyłącznie świadkowie. Obowiązek ma charakter faktyczny: ciąży na osobie, która dokument posiada.

Kiedy spadkobierca dowiaduje się o testamencie?

Spadkobierca najczęściej dowiaduje się o testamencie przy jego otwarciu i ogłoszeniu. Zgodnie z art. 649 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd albo notariusz dokonuje otwarcia i ogłoszenia testamentu, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy. Samo otwarcie i ogłoszenie testamentu nie przesądza jeszcze o jego ważności ani o tym, kto ostatecznie dziedziczy – to są odrębne kwestie. Jeżeli problem polega na ustaleniu, czy testament istnieje i co wynika z niego dla konkretnego mieszkania, warto sprawdzić jak ustalić treść testamentu po śmierci spadkodawcy i kto dziedziczy nieruchomość.

Co do zasady nie ma przepisu nakazującego wcześniejsze informowanie potencjalnego spadkobiercy o samym istnieniu testamentu. Inaczej może być tylko wtedy, gdy z konkretnych okoliczności wynika potrzeba pilnego działania, np. zabezpieczenia majątku spadkowego albo wszczęcia postępowania spadkowego.

Zobacz również: podejrzenie podrobienia testamentu

Jakie są skutki niezłożenia testamentu w terminie?

Przepisy nie wskazują sztywnego terminu liczonego w dniach na złożenie testamentu po śmierci spadkodawcy, ale obowiązek powstaje niezwłocznie po powzięciu wiadomości o zgonie. Jeżeli osoba posiadająca testament bezzasadnie uchyla się od jego złożenia, ponosi dwa rodzaje konsekwencji przewidzianych w art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego:

• odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę,
• ryzyko nałożenia przez sąd grzywny.

Wysokość grzywny ustala się na podstawie art. 163 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym, jeżeli ustawa przewiduje grzywnę bez określenia jej wysokości, grzywnę wymierza się do 3000 zł.

Odpowiedzialność odszkodowawcza zależy od konkretnego stanu faktycznego. Trzeba wykazać szkodę oraz związek między jej powstaniem a bezzasadnym niezłożeniem testamentu. Sama zwłoka nie zawsze automatycznie oznacza odpowiedzialność odszkodowawczą, ale może do niej prowadzić.

Testament ustny – kiedy jest ważny?

W opisanej sytuacji chodzi o testament szczególny, najpewniej testament ustny. Zasady jego sporządzenia wynikają z art. 952 § 1-3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego testament ustny można sporządzić, jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Oświadczenie woli musi zostać złożone przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Następnie treść testamentu ustnego może być stwierdzona na piśmie. Zgodnie z art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego jeden ze świadków albo osoba trzecia spisuje oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma. Pismo podpisują spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.

Jeżeli treść testamentu ustnego nie została w ten sposób stwierdzona, zgodnie z art. 952 § 3 Kodeksu cywilnego można ją stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe albo napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Czy po kilku miesiącach jest za późno na przesłuchanie świadków?

Co do zasady – nie, o ile nie upłynęły ustawowe terminy z art. 952 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje:

1. Treść testamentu została już prawidłowo spisana – wtedy zasadniczo nie ma potrzeby stwierdzania treści testamentu wyłącznie zeznaniami świadków.
2. Treść testamentu nie została skutecznie stwierdzona na piśmie – wtedy trzeba zmieścić się w terminie sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku na zgodne zeznania świadków przed sądem.

Jeżeli testament został spisany kilka dni przed śmiercią i od tego momentu minęło kilka miesięcy, najważniejsze jest szybkie ustalenie, czy pismo odpowiada wymogom z art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli tak – dokument należy niezwłocznie złożyć. Jeżeli nie – konieczna może być inicjatywa dowodowa związana ze świadkami.

Zgodnie z art. 661 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku przesłucha świadków testamentu ustnego, jeżeli uzna to za potrzebne. Dodatkowo art. 662 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że świadków, którzy treści testamentu ustnego nie stwierdzili na piśmie, sąd wzywa do złożenia zeznań stwierdzających treść testamentu.

Czy przesłuchanie świadków jest zawsze konieczne?

Nie zawsze. Jeżeli treść testamentu ustnego została skutecznie stwierdzona na piśmie zgodnie z art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego, sąd może oprzeć się na tym dokumencie. Nie oznacza to jednak, że świadkowie nigdy nie będą potrzebni. Jeżeli pojawią się spory co do okoliczności sporządzenia testamentu, stanu świadomości spadkodawcy, obecności świadków albo spełnienia przesłanek testamentu szczególnego, sąd może świadków przesłuchać.

W praktyce znaczenie ma więc nie tylko samo istnienie pisma, ale również to, czy druga strona kwestionuje testament oraz czy dokument rzeczywiście odpowiada wymogom ustawowym.

Zobacz również: darowizna mieszkania a wcześniejszy testament oraz wyłączenie małżonka od dziedziczenia i zachowku

Jakie są przesłanki nieważności testamentu?

Niezależnie od formy testament jest nieważny, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek wskazanych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli gdy został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
3. pod wpływem groźby.

W przypadku testamentu ustnego często pojawia się także spór o to, czy rzeczywiście istniała obawa rychłej śmierci albo szczególne okoliczności uniemożliwiające sporządzenie testamentu zwykłego. To również jest oceniane indywidualnie przez sąd na podstawie dowodów.

Co praktycznie zrobić w opisanej sytuacji?

1. Ustalić, kto fizycznie posiada testament.
2. Niezwłocznie złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza.
3. Przygotować odpis aktu zgonu spadkodawcy.
4. Zabezpieczyć dane wszystkich świadków oraz ich aktualne adresy.
5. Sprawdzić, czy pismo zawiera elementy wymagane przez art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego.
6. Jeżeli istnieją wątpliwości co do formy albo ważności testamentu – rozważyć szybkie wszczęcie postępowania spadkowego i zgłoszenie wniosków dowodowych.

Im dłużej testament pozostaje niezłożony, tym większe ryzyko sporu procesowego, problemów dowodowych i zarzutu bezzasadnego uchylania się od obowiązku z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Czy testament można złożyć u notariusza zamiast w sądzie?

Tak. Art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wyraźnie przewiduje taką możliwość. Jeżeli testament został złożony u notariusza, obowiązek złożenia go w sądzie odpada.

Czy świadek testamentu ma obowiązek go złożyć?

Tak, ale tylko wtedy, gdy testament znajduje się właśnie u niego. Obowiązek nie wynika z samego bycia świadkiem, lecz z faktycznego posiadania dokumentu.

Czy brak wcześniejszego poinformowania spadkobiercy unieważnia testament?

Nie. Przepisy nie uzależniają ważności testamentu od wcześniejszego powiadomienia spadkobiercy o jego istnieniu.

Czy grzywna za niezłożenie testamentu jest automatyczna?

Nie. Sąd może ją nałożyć, ale ocenia, czy doszło do bezzasadnego uchylania się od obowiązku z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy po kilku miesiącach od śmierci da się jeszcze przesłuchać świadków testamentu ustnego?

Tak, jeżeli nie upłynęły terminy z art. 952 § 3 Kodeksu cywilnego albo jeżeli sąd uzna przesłuchanie za potrzebne mimo istnienia pisma stwierdzającego treść testamentu.

Źródła

• art. 945 § 1, art. 952 § 1-3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• art. 163 § 1, art. 628, art. 646 § 1-2, art. 649 § 1, art. 661, art. 662 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w zakresie czynności notarialnych dotyczących poświadczenia dziedziczenia.