Małżeństwo a zależność służbowa w szkole samorządowej

Z czego wynika zakaz zatrudniania małżonków w podległości służbowej?

Podstawą prawną jest art. 26 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1135). Przepis stanowi, że małżonkowie oraz osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia, a także w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli, nie mogą być zatrudnieni w jednostkach, o których mowa w art. 2 tej ustawy, jeżeli powstałby między tymi osobami stosunek bezpośredniej podległości służbowej.

Do jednostek objętych ustawą należą m.in. jednostki organizacyjne jednostek samorządu terytorialnego, o czym mówi art. 2 pkt 3 ustawy o pracownikach samorządowych. Szkoła prowadzona przez gminę, powiat albo województwo jest taką jednostką organizacyjną.

Status pracowników niebędących nauczycielami zatrudnionych w samorządowych szkołach i placówkach oświatowych wynika z art. 7 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.), zgodnie z którym status prawny pracowników niebędących nauczycielami określają przepisy o pracownikach samorządowych.

Kogo ten zakaz obejmuje w szkole samorządowej?

Zakaz z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych obejmuje pracowników, do których stosuje się tę ustawę, czyli przede wszystkim pracowników administracji i obsługi szkoły, np. kierownika gospodarczego, referenta, sekretarza szkoły, intendenta czy pracowników obsługi.

Nie dotyczy on automatycznie wszystkich zatrudnionych w szkole. Zgodnie z art. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, ustawy tej nie stosuje się do pracowników, których status prawny określają odrębne przepisy. W przypadku nauczycieli są to przepisy ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 986 z późn. zm.).

W praktyce oznacza to, że odpowiedź zależy od tego, na jakim stanowisku zatrudniony jest małżonek dyrektora szkoły. Jeżeli jest to stanowisko pracownika samorządowego niebędącego nauczycielem, zakaz może działać w pełnym zakresie. Jeżeli chodzi o nauczyciela, sama okoliczność małżeństwa z dyrektorem nie uruchamia zakazu z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych.

Co oznacza bezpośrednia podległość służbowa?

Ustawa o pracownikach samorządowych nie zawiera definicji legalnej tego pojęcia, dlatego trzeba je odczytywać zgodnie z organizacją pracy w danej jednostce. Chodzi o taki układ, w którym jedna osoba wydaje drugiej wiążące polecenia służbowe, ocenia jej pracę, decyduje o sposobie wykonywania obowiązków albo dokonuje czynności z zakresu prawa pracy bez pośrednictwa innego przełożonego.

W szkole publicznej dyrektor kieruje działalnością szkoły i reprezentuje ją na zewnątrz na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo oświatowe, a także wykonuje zadania pracodawcy wobec zatrudnionych w szkole pracowników. Dlatego w typowej strukturze szkoły pomiędzy dyrektorem a pracownikiem administracyjnym lub obsługi zwykle istnieje co najmniej zależność służbowa. Jeżeli jest ona bezpośrednia, powstaje problem z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych.

Ocena, czy podległość jest bezpośrednia, zależy jednak od konkretnej struktury organizacyjnej. Jeśli pomiędzy małżonkami występuje rzeczywisty, samodzielny szczebel pośredni mający kompetencje przełożonego, sytuacja może wymagać odrębnej analizy.

Czy ma znaczenie, że małżeństwo zostało zawarte już po zatrudnieniu?

Tak, ale nie w ten sposób, że zakaz przestaje działać. Przepis mówi o tym, że osoby te nie mogą być zatrudnione w warunkach bezpośredniej podległości służbowej. Oznacza to, że niedopuszczalny jest nie tylko sam moment zatrudnienia, ale również utrzymywanie takiego stanu po zmianie sytuacji rodzinnej.

Jeżeli więc pracownik został zatrudniony zgodnie z prawem, a dopiero później zawarł małżeństwo z dyrektorem szkoły, to od chwili powstania relacji objętej art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych pracodawca powinien doprowadzić do usunięcia bezpośredniej podległości służbowej.

W praktyce nie ma przepisu, który automatycznie rozwiązuje umowę o pracę z mocy prawa. Konieczne jest jednak podjęcie działań organizacyjnych lub kadrowych, ponieważ dalsze utrzymywanie stanu sprzecznego z ustawą jest ryzykowne dla jednostki.

Jakie rozwiązania są możliwe w praktyce?

Możliwe rozwiązanie zależy od realnej organizacji szkoły. Najczęściej w grę wchodzą:

W wielu szkołach samo przeniesienie pracownika administracyjnego na inne stanowisko nie rozwiąże problemu, jeżeli dyrektor nadal pozostanie jego bezpośrednim przełożonym jako kierownik jednostki. Trzeba więc badać nie nazwę stanowiska, lecz rzeczywisty model podległości.

Jeżeli usunięcie bezpośredniej podległości nie jest możliwe, pracodawca może dojść do wniosku, że konieczne jest rozwiązanie stosunku pracy. Wówczas należy dobrać prawidłową podstawę prawną i procedurę z ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 277), z uwzględnieniem rodzaju umowy, ochrony pracownika i przyczyny wypowiedzenia. To już jednak wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.

Czy dyrektor szkoły może zatrudniać swojego małżonka jako nauczyciela?

Co do zasady sam zakaz z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych nie obejmuje nauczycieli, ponieważ ich status prawny wynika z Karty Nauczyciela, a nie z ustawy o pracownikach samorządowych. Wynika to z art. 3 ustawy o pracownikach samorządowych.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. W sprawach kadrowych nadal trzeba brać pod uwagę obowiązki dyrektora jako kierownika jednostki sektora finansów publicznych, zasady równego traktowania, przejrzystości naboru tam, gdzie jest wymagana, oraz ryzyko zarzutów dotyczących konfliktu interesów lub naruszenia standardów kontroli zarządczej. Sama ważność zatrudnienia nauczyciela-małżonka nie jest jednak wyłączona przez art. 26 tej ustawy.

Jakie mogą być konsekwencje pozostawienia takiej sytuacji bez reakcji?

Pozostawienie małżonków w bezpośredniej podległości służbowej mimo zakazu ustawowego może prowadzić do zarzutów naruszenia prawa przez jednostkę, zastrzeżeń organu prowadzącego, problemów kontrolnych oraz podważania prawidłowości czynności z zakresu zarządzania personelem. W jednostkach sektora finansów publicznych może to również wywoływać zastrzeżenia pod kątem prawidłowości organizacji pracy i nadzoru.

Nie ma przepisu, który wprost przewiduje jedną automatyczną sankcję cywilną lub administracyjną za każdy taki przypadek. Ryzyko prawne polega przede wszystkim na tym, że jednostka utrzymuje stan sprzeczny z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych, co powinno zostać usunięte niezwłocznie po ujawnieniu.

Podsumowanie

Jeżeli w samorządowej szkole małżonek dyrektora jest zatrudniony jako pracownik samorządowy niebędący nauczycielem i pozostaje wobec dyrektora w bezpośredniej podległości służbowej, taki stan jest sprzeczny z art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych. To, że małżeństwo zostało zawarte dopiero po zatrudnieniu, nie wyłącza obowiązku usunięcia tej sytuacji.

Jeżeli natomiast chodzi o nauczyciela, zakaz z tej ustawy co do zasady nie ma zastosowania. Kluczowe jest więc ustalenie rodzaju stanowiska oraz tego, czy rzeczywiście istnieje bezpośrednia podległość służbowa.

FAQ

Czy samo małżeństwo z dyrektorem szkoły jest zakazane?

Nie. Zakazane jest pozostawanie małżonków w zatrudnieniu objętym art. 26 ustawy o pracownikach samorządowych, jeżeli między nimi występuje bezpośrednia podległość służbowa.

Czy zakaz dotyczy nauczycieli?

Co do zasady nie, ponieważ nauczycieli obejmuje ustawa – Karta Nauczyciela, a nie ustawa o pracownikach samorządowych. Wynika to z art. 3 ustawy o pracownikach samorządowych.

Czy trzeba zwolnić pracownika od razu po ślubie?

Nie działa tu automatyzm. Jednostka powinna jednak niezwłocznie usunąć stan sprzeczny z ustawą. Najpierw warto sprawdzić, czy da się realnie wyeliminować bezpośrednią podległość służbową.

Czy zmiana nazwy stanowiska rozwiąże problem?

Nie zawsze. Liczy się rzeczywista relacja służbowa, a nie tylko nazwa stanowiska. Jeśli dyrektor nadal bezpośrednio kieruje pracą małżonka, zakaz może nadal obowiązywać.

Kto powinien ocenić, czy podległość jest bezpośrednia?

W pierwszej kolejności pracodawca i organ prowadzący szkołę, na podstawie regulaminów, zakresów czynności i praktyki zarządzania. W sytuacji spornej potrzebna może być indywidualna analiza prawna.

Źródła

• art. 2 pkt 3, art. 3 i art. 26 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1135)
• art. 7 ust. 1 oraz art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.)
• ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 986 z późn. zm.)
• ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 277)