Śmierć ojca bez kontaktu a długi spadkowe

Śmierć ojca, z którym nie było kontaktu, a ryzyko dziedziczenia długów

Jeżeli zmarł ojciec, z którym od wielu lat nie było kontaktu, pierwsze pytanie brzmi: czy po jego śmierci może Pan odziedziczyć długi? Tak, jest to możliwe, jeżeli jest Pan spadkobiercą ustawowym albo testamentowym. Przy dziedziczeniu ustawowym dzieci spadkodawcy należą do pierwszej grupy spadkobierców, razem z małżonkiem zmarłego, co wynika z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Jeżeli zmarłym jest były małżonek, a potencjalnym spadkobiercą wspólne dziecko, osobno omawiamy długi spadkowe dziecka po śmierci byłego męża.

Jeżeli przed śmiercią dłużnik przekazał bliskiej osobie pieniądze, dodatkowym zagadnieniem jest wpływ darowizny dokonanej przed śmiercią na długi spadkowe.

Brak kontaktu z ojcem, jego trudna przeszłość, alkoholizm, pobyty w zakładzie karnym czy brak wiedzy o jego majątku nie wyłączają same z siebie dziedziczenia. Znaczenie ma to, czy jest Pan powołany do spadku i czy w ustawowym terminie złoży Pan odpowiednie oświadczenie spadkowe.

W opisanej sytuacji najbezpieczniejsze są zwykle dwa rozwiązania: odrzucenie spadku albo świadome pozostanie przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza. Wybór zależy od tego, czy istnieje szansa, że w spadku są wartościowe aktywa, oraz od tego, czy chce Pan przeprowadzać sprawy dotyczące małoletnich dzieci.

Jakie oświadczenie może złożyć spadkobierca?

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. W praktyce przy podejrzeniu długów po zmarłym najczęściej rozważa się odrzucenie spadku albo przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Odrzucenie spadku oznacza, że spadkobierca nie wchodzi do spadku. Skutek ten określa art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. To ważne, ponieważ po odrzuceniu spadku przez dziecko zmarłego do dziedziczenia mogą dojść dalsi zstępni, czyli wnuki spadkodawcy.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe. Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca odpowiada wtedy za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Nie oznacza to jednak, że wierzyciele nie będą się odzywać ani że sprawa zakończy się automatycznie bez formalności.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 6 miesięcy. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.

Dla dziecka zmarłego, które dziedziczy z ustawy, najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedziało się o śmierci rodzica. Jeżeli jednak sytuacja jest nietypowa, np. spadkobierca dowiedział się później o testamencie, o odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców albo o nieważności testamentu, początek terminu może wymagać indywidualnej oceny.

W orzecznictwie przyjmuje się, że termin biegnie od uzyskania wiedzy z właściwego źródła o okolicznościach uzasadniających powołanie do spadku. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1991 r., sygn. III CZP 75/90, wskazano, że sześciomiesięczny termin dla spadkobiercy ustawowego powołanego w testamencie, jak i dla pozostałych spadkobierców ustawowych, może rozpocząć się od dnia dowiedzenia się z właściwego źródła, że testament jest nieważny z powodu niezachowania wymaganej formy.

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Zgodnie z art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego oświadczenie o prostym przyjęciu spadku, przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku może być złożone przed notariuszem albo w sądzie rejonowym. Do zachowania terminu wystarcza także złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia, co wynika z art. 1015 § 1^1 Kodeksu cywilnego.

Co z małoletnimi dziećmi po odrzuceniu spadku przez rodzica?

Jeżeli odrzuci Pan spadek po ojcu, działa art. 1020 Kodeksu cywilnego. Jest Pan traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia ustawowego mogą zostać powołane Pana dzieci jako wnuki zmarłego, na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wtedy trzeba rozważyć odrzucenie spadku również w imieniu małoletnich dzieci. Co do zasady rodzice zarządzają majątkiem dziecka, ale zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu dziecka zwykle traktuje się jako taką czynność.

Aktualnie trzeba jednak uwzględnić art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko zostaje powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka może być dokonane bez zezwolenia sądu, jeżeli czynność jest dokonywana za zgodą drugiego rodzica, któremu przysługuje władza rodzicielska, albo wspólnie przez rodziców. W praktyce notariusz albo sąd będzie badał, czy spełnione są przesłanki tej uproszczonej ścieżki.

Jeżeli drugi rodzic nie wyraża zgody, nie ma pełnej władzy rodzicielskiej, jest konflikt między rodzicami, dziecko dziedziczy na podstawie testamentu albo sytuacja majątkowa spadku jest niejasna, bezpieczne może być wystąpienie o zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku. Przy sprawach małoletnich nie warto odkładać działania na koniec terminu.

Jeżeli złożenie oświadczenia w imieniu dziecka wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie, zgodnie z art. 1015 § 1^1 Kodeksu cywilnego. Wniosek o zezwolenie należy więc złożyć przed upływem 6 miesięcy.

Czy żona odpowiada za długi po teściu?

Żona syna zmarłego nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po teściu. Krąg spadkobierców ustawowych w pierwszej kolejności określa art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego: są to dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Synowa nie dziedziczy po teściu z ustawy.

Oznacza to, że Pana żona co do zasady nie musi odrzucać spadku po Pana ojcu i nie odpowiada za jego długi jako spadkobierca. Wyjątek mógłby dotyczyć sytuacji całkowicie nietypowej, np. gdyby została powołana do spadku w testamencie albo sama poręczyła dług zmarłego. Sam fakt pozostawania z Panem w małżeństwie nie czyni jej spadkobierczynią po Pana ojcu.

Co jeśli nie odrzucisz spadku w terminie?

Od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy nie powoduje już, że spadkobierca przyjmuje spadek wprost. Zgodnie z aktualnym art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego niezłożenie oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

To istotna ochrona, ale nie oznacza całkowitego braku problemu. Wierzyciele mogą dochodzić zapłaty od spadkobiercy, a spadkobierca musi wykazywać zakres swojej odpowiedzialności. Warto wtedy zadbać o spis inwentarza albo wykaz inwentarza. Zasady składania wykazu inwentarza regulują art. 1031^1 Kodeksu cywilnego oraz art. 636^3 i następne Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli termin został przekroczony z powodu błędu lub braku wiedzy o długach, w szczególnych przypadkach można rozważyć uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Podstawą jest art. 1019 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, w związku z przepisami o wadach oświadczeń woli. Taka sprawa wymaga jednak wykazania konkretnych okoliczności, a nie tylko ogólnego twierdzenia, że spadkobierca nie interesował się spadkiem.

Jak praktycznie zabezpieczyć siebie i dzieci?

Najpierw należy ustalić datę, w której dowiedział się Pan o śmierci ojca, oraz ewentualnie to, czy istnieje testament. Następnie trzeba zdecydować, czy składa Pan oświadczenie o odrzuceniu spadku, czy pozostaje Pan przy dziedziczeniu z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli chce Pan odrzucić spadek, można zrobić to u notariusza albo w sądzie. Trzeba mieć akt zgonu ojca, dokument tożsamości oraz dane pozwalające wykazać pokrewieństwo, np. odpis aktu urodzenia. Po złożeniu oświadczenia warto od razu zaplanować działania dotyczące małoletnich dzieci, ponieważ ich termin zaczyna biec od chwili, gdy ich przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dzieci do spadku.

Jeżeli spadek nie zostanie odrzucony, warto rozważyć złożenie wykazu inwentarza albo wniosek o sporządzenie spisu inwentarza przez komornika. Ma to znaczenie przy ewentualnych roszczeniach wierzycieli i przy wykazywaniu granic odpowiedzialności za długi spadkowe.

FAQ

Źródła

• Art. 931 § 1 i § 2, art. 1012, art. 1015 § 1, § 1^1 i § 2, art. 1019, art. 1020, art. 1031 § 2, art. 1031^1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 640 § 1 oraz art. 636^3 i następne ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1991 r., sygn. III CZP 75/90.