Kolizja a nieważne prawo jazdy – czy ubezpieczyciel może żądać zwrotu?

Czy po kolizji z nieważnym prawem jazdy ubezpieczyciel może żądać zwrotu odszkodowania?

Tak, ale nie w każdym przypadku. Kluczowe znaczenie ma to, czy w dniu zdarzenia kierowca nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania pojazdem, czy tylko nie miał przy sobie dokumentu albo dokument wymagał wymiany.

Podstawą regresu ubezpieczeniowego jest art. 43 pkt 3 ustawy z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Zgodnie z tym przepisem zakład ubezpieczeń może dochodzić od kierującego zwrotu wypłaconego z OC posiadaczy pojazdów mechanicznych odszkodowania, jeżeli kierujący nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania pojazdem mechanicznym, chyba że chodziło o ratowanie życia lub mienia albo pościg bezpośrednio po przestępstwie.

To oznacza, że dla odpowiedzialności wobec poszkodowanego OC co do zasady działa nadal, ale po wypłacie odszkodowania ubezpieczyciel może zwrócić się do sprawcy o zwrot całej wypłaconej kwoty.

Brak ważnego dokumentu a brak uprawnienia – to nie jest to samo

W praktyce trzeba odróżnić dwie sytuacje:

Z perspektywy kierowcy najważniejsze jest więc ustalenie, czy w dacie kolizji istniało uprawnienie do kierowania, a nie tylko to, czy plastikowy dokument był ważny.

Warto też odróżnić ten problem od zwykłego wygaśnięcie terminu prawa jazdy, bo skutki zależą od przyczyny, dla której dokument był wydany na czas oznaczony.

Co wynika z ustawy o kierujących pojazdami?

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami kierującym pojazdem może być osoba, która osiągnęła wymagany wiek i jest sprawna pod względem fizycznym i psychicznym oraz spełnia warunki określone w ustawie. Z kolei art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowi, że dokumentem stwierdzającym posiadanie uprawnienia do kierowania pojazdem jest między innymi prawo jazdy.

Przy prawach jazdy terminowych wydawanych z uwagi na stan zdrowia szczególne znaczenie mają także przepisy dotyczące orzeczeń lekarskich i okresu obowiązywania uprawnienia. Jeżeli ograniczenie wynikało z orzeczenia lekarskiego, a termin upłynął, samo późniejsze uzyskanie kolejnego dokumentu nie oznacza jeszcze, że w dniu kolizji kierowca miał nadal ważne uprawnienie.

Znaczenie ma również art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o kierujących pojazdami, zgodnie z którym prawo jazdy nie może być wydane osobie, w stosunku do której istnieją przeciwwskazania zdrowotne do kierowania pojazdem. Jeżeli więc wcześniejsze uprawnienie było ograniczone terminem z powodu wzroku lub innej kwestii zdrowotnej, to po upływie tego terminu dalsze prowadzenie pojazdu bez odnowienia wymaganych formalności jest prawnie ryzykowne.

Czy badanie okulistyczne z dnia kolizji pomaga?

Samo posiadanie badania od lekarza okulisty z dnia kolizji zwykle nie wystarczy, jeżeli formalnie uprawnienie w tym dniu już nie obowiązywało albo wymagało wcześniejszego przedłużenia.

W praktyce badanie może mieć znaczenie dowodowe, ale nie zastępuje ono decyzji administracyjnej ani nie reaktywuje automatycznie uprawnienia z datą wsteczną. Jeżeli nowe prawo jazdy zostało wydane dopiero po zdarzeniu, ubezpieczyciel najczęściej będzie twierdził, że w chwili kolizji kierowca nie miał wymaganych uprawnień.

Taką sprawę trzeba więc analizować indywidualnie: czy doszło tylko do opóźnienia w wymianie dokumentu, czy faktycznie nastąpił okres, w którym kierowca nie mógł legalnie prowadzić pojazdu.

Jakie mogą być dodatkowe konsekwencje poza regresem z OC?

Poza roszczeniem ubezpieczyciela mogą pojawić się także inne skutki:

• odpowiedzialność za kierowanie bez uprawnień – obecnie prowadzenie pojazdu bez wymaganych uprawnień jest wykroczeniem z art. 94 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń;
• zakaz prowadzenia pojazdów – sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów na podstawie art. 94 § 3 Kodeksu wykroczeń;
• problemy z ubezpieczeniem autocasco – w AC decydują dodatkowo warunki umowy i OWU; tam brak ważnych uprawnień jeszcze częściej prowadzi do odmowy wypłaty.

Jeżeli sprawa dotyczyła tylko szkody z OC sprawcy, najważniejsze jest ryzyko regresu. Jeżeli jednak uszkodzony był także pojazd sprawcy i chciał on korzystać z AC, trzeba osobno sprawdzić zapisy OWU konkretnego ubezpieczyciela.

Czy są szanse na obronę przed regresem?

Tak, ale zależy to od stanu faktycznego i dokumentów. Obrona może być możliwa zwłaszcza wtedy, gdy:

• w dniu kolizji uprawnienie faktycznie nadal istniało, a problem dotyczył tylko dokumentu;
• w CEPiK lub aktach starosty istnieją dane potwierdzające ciągłość uprawnienia;
• ubezpieczyciel nie wykazał jednoznacznie, że zachodziła przesłanka z art. 43 pkt 3 ustawy;
• istniały szczególne okoliczności wyłączające regres, wskazane wprost w art. 43 pkt 3, czyli ratowanie życia, mienia albo pościg bezpośrednio po przestępstwie.

Jeżeli natomiast terminowe prawo jazdy wygasło z powodu ograniczeń zdrowotnych, a nowy dokument został wydany dopiero po zdarzeniu, szanse na skuteczną obronę są zwykle mniejsze.

Jakie dokumenty warto zebrać?

Przed odpowiedzią na wezwanie ubezpieczyciela warto zgromadzić:

• kopię starego i nowego prawa jazdy,
• orzeczenie lekarskie i ewentualne orzeczenie psychologiczne,
• potwierdzenie daty złożenia wniosku o nowe prawo jazdy,
• informację z wydziału komunikacji lub CEPiK o statusie uprawnienia na dzień kolizji,
• pismo ubezpieczyciela ze wskazaniem dokładnej podstawy prawnej i kwoty regresu,
• dokumentację szkody oraz notatkę policyjną, jeżeli była sporządzona.

Bez tych materiałów trudno ocenić, czy spór dotyczy rzeczywiście braku uprawnień, czy tylko nieprecyzyjnego utożsamienia nieważnego dokumentu z brakiem uprawnienia.

Co odpowiedzieć ubezpieczycielowi?

Nie warto ignorować wezwania do zapłaty. W odpowiedzi należy:

1. wskazać, czy kwestionujesz samą zasadę regresu, czy tylko wysokość roszczenia;
2. zażądać przedstawienia dokumentów potwierdzających brak uprawnienia na dzień zdarzenia;
3. powołać się na konkretne dane z urzędu lub CEPiK, jeśli potwierdzają Twoje stanowisko;
4. załączyć orzeczenia lekarskie oraz dokumenty z wydziału komunikacji;
5. jeżeli trzeba, wnieść o rozłożenie należności na raty albo podjąć negocjacje ugodowe.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, ubezpieczyciel będzie musiał wykazać istnienie przesłanek regresu. Samo ogólne twierdzenie, że prawo jazdy było „nieważne”, nie zawsze wystarcza.

FAQ

Czy samo przeterminowanie prawa jazdy zawsze oznacza regres z OC?

Nie. Trzeba ustalić, czy wygasł tylko dokument, czy także samo uprawnienie do kierowania. To zależy od podstawy i terminu ważności oraz danych urzędowych.

Czy późniejsze wydanie nowego prawa jazdy działa wstecz?

Co do zasady nie. To, że urząd później wydał nowy dokument, nie oznacza automatycznie, że w dniu kolizji kierowca miał wymagane uprawnienia.

Czy ubezpieczyciel musi najpierw zapłacić poszkodowanemu?

Tak. Regres z art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych dotyczy zwrotu kwoty już wypłaconej z OC sprawcy.

Czy można wygrać z ubezpieczycielem?

Tak, jeśli wykażesz, że w dniu zdarzenia miałeś wymagane uprawnienie albo ubezpieczyciel błędnie utożsamił brak ważnego blankietu z brakiem uprawnienia. Każda sprawa wymaga analizy dokumentów.

Czy brak uprawnień wpływa też na mandat lub sprawę w sądzie?

Tak. Może to oznaczać odpowiedzialność z art. 94 § 1 Kodeksu wykroczeń, a sąd może dodatkowo orzec zakaz prowadzenia pojazdów na podstawie art. 94 § 3 Kodeksu wykroczeń.

Źródła

• art. 43 pkt 3 ustawy z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych
• art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami
• art. 94 § 1 i § 3 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń