Przekroczenie terminu odrzucenia spadku przez małoletniego

Czy po terminie można jeszcze odrzucić spadek w imieniu małoletniego?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie dwóch spraw: zwykłego odrzucenia spadku w terminie oraz działania po przekroczeniu terminu. Co do zasady oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W przypadku dziecka chodzi o moment, w którym rodzice albo przedstawiciele ustawowi dowiedzieli się, że małoletni został powołany do dziedziczenia, najczęściej wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica.

Jeżeli termin już minął, nie wystarczy samo złożenie oświadczenia przed notariuszem. Takie działanie byłoby spóźnione. Właściwą drogą jest wtedy art. 1019 Kodeksu cywilnego, czyli uchylenie się przed sądem od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Potocznie mówi się czasem o przywróceniu terminu na odrzucenie spadku, ale z prawnego punktu widzenia nie jest to klasyczne przywrócenie terminu procesowego. Sąd bada, czy niezłożenie oświadczenia w terminie było skutkiem błędu albo groźby, a następnie zatwierdza albo odmawia zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych.

Aktualne zasady odrzucenia spadku przez małoletniego

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest czynnością dotyczącą majątku dziecka. Przez wiele lat rodzice co do zasady musieli uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Obecnie zasady są bardziej elastyczne.

Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. zezwolenie sądu nie jest wymagane, jeżeli dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzic ma w tym zakresie władzę rodzicielską, drugi rodzic zgadza się na odrzucenie albo rodzice składają oświadczenie wspólnie, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka, jeżeli dochodzą do dziedziczenia. W takim układzie rodzice mogą złożyć oświadczenie w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem bez wcześniejszej zgody sądu.

Zgoda sądu nadal może być potrzebna, między innymi gdy między rodzicami nie ma porozumienia, gdy nie wszyscy wymagani zstępni odrzucają spadek albo gdy dziecko nie dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, lecz z innego tytułu. Jeżeli zezwolenie sądu jest potrzebne, bieg 6-miesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Kiedy sąd może zaakceptować spóźnione odrzucenie spadku?

Zgodnie z art. 1019 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. W przypadku małoletniego działają jego rodzice albo opiekunowie prawni.

Najczęściej powoływaną podstawą jest błąd co do stanu spadku, na przykład brak wiedzy o rzeczywistym zadłużeniu spadkodawcy. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy błąd wystarczy. Błąd powinien być istotny, czyli taki, że gdyby rodzice znali prawdziwy stan sprawy, działając rozsądnie, złożyliby w terminie oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka.

Sądy badają także, czy rodzice dochowali należytej staranności. Jeżeli informacje o długach były łatwe do ustalenia, a rodzice po prostu nie zainteresowali się sprawą, sąd może uznać, że błąd nie jest prawnie doniosły. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieznajomość przedmiotu spadku wynikająca z niedołożenia należytej staranności nie daje automatycznie podstaw do uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie.

W opisanym stanie faktycznym sama trudna sytuacja osobista może nie wystarczyć. Znaczenie mogą mieć natomiast konkretne okoliczności: kiedy rodzic dowiedział się o rzeczywistych długach, czy wcześniej mógł je ustalić, czy istniały dokumenty, informacje z banków, pisma od wierzycieli, sprawy egzekucyjne, a także czy znany był realny stan i wartość nieruchomości wchodzącej do spadku.

Jak przygotować wniosek do sądu?

Wniosek należy przygotować tak, aby sąd mógł ocenić nie tylko sam fakt przekroczenia terminu, ale przede wszystkim przyczynę tego przekroczenia. W sprawie małoletniego wniosek składają rodzice jako przedstawiciele ustawowi dziecka albo opiekun prawny. Jeżeli między rodzicami występuje spór lub konflikt interesów, może być potrzebne dodatkowe rozstrzygnięcie sądu.

We wniosku trzeba zażądać zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz jednocześnie złożyć oświadczenie, że spadek w imieniu małoletniego jest odrzucany. Do zachowania rocznego terminu przewidzianego dla uchylenia się od skutków błędu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie takiego oświadczenia.

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim: akt zgonu spadkodawcy, akt urodzenia dziecka, dokument potwierdzający odrzucenie spadku przez rodzica, dokumenty dotyczące długów, korespondencję z wierzycielami, informacje o majątku spadkowym, dokumenty dotyczące nieruchomości oraz dowody pokazujące, kiedy rodzice dowiedzieli się o rzeczywistej skali zadłużenia.

Właściwy będzie co do zasady sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie ma położenie majątku spadkowego, a w braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Jeżeli spadek nie został skutecznie odrzucony w terminie, brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ważne zabezpieczenie, ponieważ odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Nie oznacza to jednak, że sprawę można całkowicie zignorować. Jeżeli aktywem jest na przykład zniszczony dom, a długi są bardzo wysokie, trzeba ustalić realną wartość majątku spadkowego i zadbać o prawidłowy wykaz albo spis inwentarza. W przeciwnym razie mogą powstać spory z wierzycielami, zwłaszcza co do wartości nieruchomości i zakresu odpowiedzialności.

Nieoficjalny spis przygotowany przez członka rodziny nie zastępuje wykazu inwentarza ani spisu inwentarza w rozumieniu przepisów. Może być pomocny jako materiał informacyjny, ale dla bezpieczeństwa prawnego dziecka potrzebne są dokumenty pozwalające wykazać rzeczywisty stan majątku i długów.

FAQ

Czy można przywrócić termin na odrzucenie spadku przez małoletniego?

W praktyce nie chodzi o zwykłe przywrócenie terminu, ale o uchylenie się przed sądem od skutków prawnych niezachowania terminu. Podstawą może być błąd albo groźba. Sąd musi zatwierdzić takie uchylenie się od skutków prawnych.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dziecko, działając przez rodziców albo opiekuna, dowiedziało się o tytule powołania do spadku. Najczęściej termin dla dziecka zaczyna biec od chwili, gdy rodzic odrzucił spadek i dziecko weszło do kręgu spadkobierców.

Czy zawsze trzeba mieć zgodę sądu rodzinnego?

Nie zawsze. Od 15 listopada 2023 r. w typowych sprawach, w których dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, a rodzice działają zgodnie i spełnione są pozostałe warunki ustawowe, zgoda sądu nie jest potrzebna. W pozostałych przypadkach zezwolenie sądu nadal może być wymagane.

Czy brak wiedzy o długach wystarczy do spóźnionego odrzucenia spadku?

Nie zawsze. Trzeba wykazać istotny błąd oraz to, że rodzice nie mogli łatwo ustalić rzeczywistego stanu spadku mimo zachowania należytej staranności. Sąd ocenia konkretne dowody, a nie tylko ogólne twierdzenie, że długi były zaskoczeniem.

Co oznacza dobrodziejstwo inwentarza przy długach spadkowych?

Oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Jeżeli aktywa są warte 500 tys. zł, odpowiedzialność co do zasady nie powinna przekroczyć tej wartości, ale trzeba prawidłowo ustalić i udokumentować majątek oraz długi.

Czy nieoficjalny spis majątku sporządzony przez rodzinę wystarczy?

Nie. Taki dokument może pomóc w ustaleniu faktów, ale nie zastępuje wykazu inwentarza ani spisu inwentarza przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Przy dużych długach warto zadbać o formalne ustalenie stanu spadku.

Do którego sądu składa się wniosek?

Co do zasady właściwy jest sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, znaczenie ma miejsce położenia majątku spadkowego, a w ostateczności Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Podsumowanie

Przekroczenie terminu odrzucenia spadku przez małoletniego nie zawsze zamyka drogę do ochrony dziecka przed skutkami dziedziczenia zadłużonego spadku. Trzeba jednak działać we właściwym trybie. Zamiast zwykłego przywrócenia terminu należy rozważyć wniosek o uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu, z jednoczesnym oświadczeniem o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka.

Największe znaczenie ma wykazanie błędu prawnie doniosłego, daty jego wykrycia oraz należytej staranności rodziców. Jeżeli w spadku występują wysokie długi i nieruchomość o spornej wartości, równolegle trzeba zadbać o dokumenty dotyczące składu spadku, wykaz albo spis inwentarza oraz ocenę realnego ryzyka odpowiedzialności za długi spadkowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 84, art. 88, art. 1015, art. 1018, art. 1019, art. 1031 i art. 1031[1].
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 628, art. 640[1], art. 641 i art. 690.
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., V CSK 337/09.
6. Informacja Gov.pl z dnia 27 grudnia 2023 r. o zmianie przepisów dotyczących odrzucenia spadku w imieniu małoletniego - gov.pl.