Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego a brak kontaktu z drugim rodzicem

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka po zmianach przepisów

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest czynnością, która może istotnie wpływać na majątek dziecka. Co do zasady rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w określonych sprawach spadkowych, sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Tak wynika z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje jednak ważny wyjątek. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, gdy czynności dokonuje rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską za zgodą drugiego rodzica mającego taką władzę albo gdy rodzice działają wspólnie. W praktyce dotyczy to typowej sytuacji, w której rodzic odrzuca zadłużony spadek po swoim krewnym, a po nim do dziedziczenia dochodzi jego małoletnie dziecko.

Ten wyjątek nie działa automatycznie w każdej sprawie. Jeżeli rodzice nie mogą się porozumieć, jeden z rodziców nie wyraża zgody, nie ma z nim kontaktu albo spadku nie odrzucają inni zstępni rodziców dziecka, nadal potrzebne może być zezwolenie sądu. W takiej sytuacji sąd bada, czy odrzucenie spadku jest zgodne z dobrem dziecka.

Czy obecność obojga rodziców na rozprawie jest konieczna?

Sama nieobecność drugiego rodzica na rozprawie nie musi oznaczać, że sprawa zostanie oddalona. Jeżeli wniosek o zezwolenie na odrzucenie spadku został złożony przez jednego z rodziców, sąd może przesłuchać tego rodzica, zażądać dokumentów i ustalić stanowisko drugiego rodzica. Jeżeli drugi rodzic został prawidłowo zawiadomiony i mimo to nie stawia się w sądzie, sąd może prowadzić sprawę dalej, o ile ma wystarczający materiał do rozstrzygnięcia.

Problem pojawia się wtedy, gdy nie jest znany adres ojca dziecka albo sąd nie może skutecznie doręczyć mu korespondencji. Warto wtedy wskazać sądowi ostatni znany adres, opisać próby kontaktu, załączyć dowody wiadomości lub korespondencji i w razie potrzeby złożyć wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Jeżeli ojciec dziecka ma ograniczoną władzę rodzicielską albo jest jej pozbawiony, trzeba przedstawić sądowi dokumenty potwierdzające ten stan, ponieważ może to zmienić ocenę, czy jego zgoda jest potrzebna.

W opisanej sprawie istotne jest też ustalenie, czy dziecko w ogóle jest już powołane do spadku po dziadku. Jeżeli ojciec dziecka żyje i sam nie odrzucił spadku po swoim ojcu, dziecko z dziedziczenia ustawowego co do zasady nie wchodzi jeszcze w jego miejsce. Inaczej może być przy testamencie, wcześniejszym odrzuceniu spadku przez ojca, jego niegodności dziedziczenia albo innych szczególnych okolicznościach. To jedna z pierwszych kwestii, które sąd może weryfikować.

O co może pytać sąd w sprawie odrzucenia spadku?

Sąd nie bada sprawy tylko formalnie. Jego zadaniem jest ocena, czy odrzucenie spadku leży w interesie małoletniego. Dlatego na rozprawie mogą paść pytania o relację dziecka ze spadkodawcą, krąg spadkobierców, datę śmierci spadkodawcy, datę dowiedzenia się o powołaniu dziecka do spadku, wcześniejsze oświadczenia składane przez rodziców oraz o to, czy inni spadkobiercy także odrzucili spadek.

Najważniejsze są jednak pytania o skład spadku. Sąd może zapytać, czy spadkodawca pozostawił nieruchomości, samochód, środki na rachunkach, kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, długi wobec banków, firm pożyczkowych lub osób prywatnych. Dobrze jest przygotować dokumenty potwierdzające zadłużenie, np. wezwania do zapłaty, pisma od wierzycieli, informacje z banków, dokumenty komornicze, korespondencję rodzinną albo oświadczenia osób znających sytuację majątkową zmarłego.

Jeżeli nie ma pełnej wiedzy o majątku zmarłego, trzeba powiedzieć to wprost. W sprawach spadkowych często rodzina zna tylko część zobowiązań. Sąd nie powinien wymagać niemożliwego, ale powinien otrzymać racjonalne uzasadnienie, dlaczego przyjęcie spadku przez dziecko byłoby ryzykowne lub niekorzystne.

Termin 6 miesięcy i wpływ sprawy sądowej na jego bieg

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W przypadku dziecka termin liczy się zasadniczo od chwili, gdy o powołaniu dziecka do spadku dowiedział się jego przedstawiciel ustawowy.

Aktualne przepisy wprost rozstrzygają problem, który wcześniej wynikał głównie z orzecznictwa. Jeżeli złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie. Oznacza to, że czas oczekiwania na rozstrzygnięcie sądu nie powinien obciążać dziecka ani rodzica, który złożył wniosek w terminie.

Nie należy jednak zwlekać po zakończeniu sprawy. Po uprawomocnieniu się postanowienia trzeba uzyskać jego odpis z klauzulą prawomocności, a następnie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem. Samo postanowienie zezwalające na odrzucenie spadku nie zawsze zastępuje oświadczenie spadkowe.

Co zrobić po uzyskaniu zgody sądu?

Po wydaniu postanowienia trzeba sprawdzić, czy jest ono prawomocne. Jeżeli żadna osoba uprawniona nie złoży środka zaskarżenia, można wystąpić o odpis prawomocnego postanowienia. Następnie rodzic składa w imieniu dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku przed notariuszem albo przed sądem. Do oświadczenia należy zabrać dokument tożsamości rodzica, odpis aktu urodzenia dziecka, odpis aktu zgonu spadkodawcy, dokumenty potwierdzające powołanie do spadku oraz prawomocne postanowienie sądu, jeżeli było wymagane.

Jeżeli sprawa mieści się w wyjątku z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i nie trzeba uzyskiwać zgody sądu, rodzic składający oświadczenie powinien liczyć się z koniecznością złożenia dodatkowych oświadczeń, m.in. o przysługującej władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, uprzednim odrzuceniu spadku przez rodzica oraz odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Oświadczenia te składane są pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Brak oświadczenia w terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku, lecz przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zawsze usuwa problemy praktyczne. Wierzyciele mogą kierować roszczenia, a spadkobierca może być zmuszony do wykazywania zakresu swojej odpowiedzialności.

FAQ

Czy drugi rodzic musi być obecny u notariusza albo w sądzie?

Nie zawsze musi być fizycznie obecny, ale w sprawach objętych wyjątkiem ustawowym potrzebna jest jego zgoda, jeżeli przysługuje mu w tym zakresie władza rodzicielska. Gdy zgody nie ma albo nie można jej uzyskać, konieczne może być zezwolenie sądu.

Co zrobić, gdy nie znam adresu drugiego rodzica?

Należy podać sądowi ostatni znany adres i opisać działania podjęte w celu ustalenia miejsca pobytu. Jeżeli doręczenie okaże się niemożliwe, można wnioskować o odpowiednie czynności procesowe, w tym o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu.

Czy sąd zawsze zgodzi się na odrzucenie spadku przez dziecko?

Nie. Sąd bada, czy odrzucenie spadku jest zgodne z dobrem dziecka. Jeżeli spadek obejmuje wartościowy majątek i niewielkie długi, sąd może uznać, że odrzucenie nie jest korzystne. Dlatego ważne są dokumenty pokazujące rzeczywisty stan majątku i zadłużenia.

Czy złożenie wniosku do sądu wystarczy, aby dziecko nie odziedziczyło długów?

Nie zawsze. Wniosek o zezwolenie zabezpiecza bieg terminu, jeżeli zgoda sądu jest potrzebna, ale po uzyskaniu prawomocnego postanowienia trzeba jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest bezpieczne?

Jest bezpieczniejsze niż proste przyjęcie spadku, ponieważ ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości aktywów spadku. Nie oznacza jednak braku formalności ani braku kontaktu z wierzycielami. Przy znacznych długach często lepszym rozwiązaniem jest terminowe odrzucenie spadku.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 i art. 1018.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640¹ i art. 641.
• Informacja gov.pl dotycząca zmian w odrzucaniu spadku w imieniu małoletniego.