Opieka nad matką po darowiźnie dla dwojga dzieci – jakie są prawa?

Co wynika z samego aktu darowizny?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego. Skoro darczyńca oświadczył, że nie żąda ustanowienia na swoją rzecz ograniczonego prawa rzeczowego, to nie powstała ani służebność osobista mieszkania w rozumieniu art. 296 w zw. z art. 301 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, ani inne rzeczowe zabezpieczenie korzystania z nieruchomości.

To oznacza, że matka nie ma wynikającego z księgi wieczystej prawa rzeczowego, które skutecznie wiązałoby każdego kolejnego właściciela nieruchomości. Jeżeli więc syn jest właścicielem albo współwłaścicielem otrzymanej części majątku, co do zasady może nią rozporządzać, chyba że akt darowizny zawiera inne ograniczenia albo z okoliczności wynika podstawa do późniejszego wzruszenia umowy.

Zobowiązanie obdarowanych do „zapewnienia matce pomocy i pielęgnacji w chorobie, starości, potrzebie” należy traktować jako element stosunku obligacyjnego. Problem polega na tym, że takie sformułowanie jest bardzo ogólne. W praktyce utrudnia to wykazanie przed sądem, jaki dokładnie zakres świadczeń miał wykonywać każdy z obdarowanych i w jaki sposób.

Czy można zmusić brata do osobistej opieki nad matką?

Najczęściej nie da się skutecznie wyegzekwować od dziecka „osobistej troski” rozumianej jako codzienne odwiedziny, rozmowy czy własnoręczne wykonywanie wszystkich czynności opiekuńczych. Sąd może zasądzić określone świadczenia pieniężne albo wyjątkowo oceniać wykonanie konkretnego zobowiązania, ale przymuszenie do realnej, serdecznej opieki jest w praktyce bardzo ograniczone.

Jeżeli jednak w akcie darowizny da się odczytać konkretny obowiązek, np. dostarczania opału, finansowania leków, zapewnienia transportu do lekarza czy udziału w kosztach opiekunki, to takie świadczenia łatwiej dochodzić niż ogólnie pojętą „pomoc”. Każda sprawa zależy tu od treści aktu, ustaleń między stronami i dowodów z praktyki wykonywania umowy.

Warto też odróżnić obowiązek wynikający z darowizny od obowiązku alimentacyjnego. Ten drugi bywa w praktyce skuteczniejszy.

Obowiązek alimentacyjny dziecka wobec rodzica

Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dziecko może więc być zobowiązane do alimentów na rzecz matki.

Podstawowy warunek po stronie rodzica wynika z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Niedostatek nie oznacza całkowitej biedy, lecz sytuację, w której osoba nie może własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, np. kosztów leków, rehabilitacji, opiekunki, żywności, ogrzewania czy dojazdów do lekarza.

Zakres alimentów ustala się według art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli z uwzględnieniem z jednej strony usprawiedliwionych potrzeb matki, a z drugiej – zarobkowych i majątkowych możliwości dziecka. Nie chodzi wyłącznie o faktycznie osiągane dochody, ale także o możliwości, które dana osoba mogłaby realnie wykorzystywać.

Jeżeli dzieci jest dwoje, sąd nie musi obciążyć ich w równych częściach. Może uznać, że jedno dziecko ma większe możliwości finansowe, a drugie już realizuje swój obowiązek przez osobistą opiekę. W praktyce to bardzo istotne, bo dziecko, które codziennie opiekuje się rodzicem, często wykonuje część obowiązku alimentacyjnego w naturze.

Zobacz również:

alimenty – skutki niewywiązywania się z obowiązku

Co może obejmować „pomoc i pielęgnacja” w praktyce?

Przy tak ogólnym zapisie trzeba odwoływać się do celu umowy, zwyczajnego znaczenia słów oraz sytuacji życiowej matki. W praktyce pomoc i pielęgnacja mogą obejmować w szczególności:

• organizowanie i finansowanie wizyt lekarskich, leków i rehabilitacji,
• pomoc przy zakupach, gotowaniu, sprzątaniu i praniu,
• zapewnienie opału, żywności i podstawowych środków higieny,
• pomoc w przemieszczaniu się, dowozie do lekarza lub urzędów,
• udział w kosztach opiekunki albo usług opiekuńczych, jeśli stan zdrowia tego wymaga,
• pomoc przy pracach gospodarskich, jeżeli bez niej matka nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb związanych z utrzymaniem.

Nie da się jednak z góry przyjąć, że każda praca fizyczna przy gospodarstwie zawsze wchodzi w zakres takiego obowiązku. Jeżeli są to prace niezbędne dla codziennego funkcjonowania schorowanej matki, argument za objęciem ich zakresem pomocy jest silniejszy. Jeżeli natomiast chodzi o rozwijanie działalności gospodarczej czy utrzymanie większego areału ponad realne potrzeby życiowe, ocena może być inna.

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Najważniejszą podstawą prawną jest art. 898 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Rażąca niewdzięczność to nie każda rodzinna przykrość czy zwykły konflikt. Chodzi o zachowanie szczególnie naganne wobec darczyńcy. W orzecznictwie za takie zachowania bywa uznawane m.in. porzucenie ciężko chorego rodzica bez uzasadnionej przyczyny, uporczywa odmowa elementarnej pomocy, znieważanie, agresja, działania wymierzone w zdrowie, godność albo majątek darczyńcy.

W opisanym stanie faktycznym odmawianie pomocy ciężko chorej matce po wcześniejszym otrzymaniu darowizny może stanowić argument za odwołaniem darowizny, ale ostateczna ocena zawsze zależy od dowodów: stanu zdrowia matki, skali potrzeb, wcześniejszych relacji, powodów odmowy i stopnia uporczywości zachowania syna.

Trzeba też pamiętać o terminie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego: darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jeżeli niewdzięczne zachowania mają charakter ciągły lub powtarzalny, termin może być oceniany odrębnie dla poszczególnych zdarzeń, ale nie warto zwlekać.

Odwołanie darowizny następuje przez złożenie obdarowanemu oświadczenia na piśmie. Wynika to z art. 900 Kodeksu cywilnego. Jeżeli obdarowany nie zwróci dobrowolnie przedmiotu darowizny, konieczne jest wystąpienie do sądu z pozwem.

Jak praktycznie przygotować odwołanie darowizny?

W oświadczeniu warto dokładnie opisać zachowania obdarowanego, wskazać daty, prośby o pomoc, odmowy, stan zdrowia matki oraz powołać art. 898 § 1, art. 899 § 3 i art. 900 Kodeksu cywilnego. Dobrze dołączyć lub zabezpieczyć dowody, takie jak:

• dokumentacja medyczna,
• wiadomości SMS, e-maile, nagrania zgodne z prawem dowodowym,
• zeznania świadków, np. sąsiadów, rodziny, opiekunki,
• rachunki potwierdzające, że tylko jedno dziecko ponosi koszty opieki,
• wezwania kierowane do brata o pomoc lub udział w kosztach.

Jeżeli przedmiotem darowizny był udział we współwłasności nieruchomości, odwołanie może dotyczyć właśnie tego udziału. W razie sporu sąd bada zarówno ważność odwołania, jak i to, czy rzeczywiście doszło do rażącej niewdzięczności.

Zobacz również:

darowizna nieruchomości i skutki prawne umowy

Czy można zabezpieczyć się przed sprzedażą lub obciążeniem nieruchomości?

Jeżeli w akcie darowizny nie ustanowiono na rzecz matki służebności osobistej, użytkowania ani umowy dożywocia, to na obecnym etapie nie da się jednostronnie „dopisać” takiego prawa bez zgody właściciela albo prawomocnego rozstrzygnięcia sądu wynikającego z innej podstawy prawnej.

Sama obawa, że brat sprzeda lub zastawi nieruchomość, nie wystarcza do zablokowania rozporządzeń. Właściciel może co do zasady sprzedać swój udział, obciążyć go hipoteką albo dokonać innych czynności prawnych. Wynika to z treści prawa własności określonej w art. 140 Kodeksu cywilnego.

Realne zabezpieczenie może się pojawić dopiero po podjęciu konkretnych działań, np.:

• złożeniu pozwu o zwrot przedmiotu darowizny po skutecznym jej odwołaniu,
• wniosku o zabezpieczenie roszczenia w toku procesu, jeżeli są podstawy z ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• ustanowieniu nowego prawa rzeczowego za zgodą właściciela, np. służebności osobistej lub zawarciu umowy dożywocia, jeśli strony byłyby zgodne.

W praktyce, jeśli brat już planuje sprzedaż, trzeba działać szybko i po analizie aktu notarialnego oraz księgi wieczystej ocenić, czy istnieją podstawy do natychmiastowego kroku sądowego.

Darowizna a dożywocie – dlaczego to ważna różnica?

Wiele podobnych spraw wynika z tego, że strony zawarły darowiznę, choć ich rzeczywistym celem było zapewnienie rodzicowi utrzymania do końca życia. Tymczasem umowa dożywocia, uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, daje dużo mocniejszą ochronę. Nabywca nieruchomości powinien wówczas przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym, chyba że strony inaczej ukształtują zakres świadczeń.

W Pani sytuacji została jednak zawarta darowizna, a nie dożywocie. To zasadnicza różnica, bo przy dożywociu obowiązki są znacznie bardziej konkretne i łatwiejsze do dochodzenia.

umowa dożywocia a prawa właściciela nieruchomości

Jakie działania warto podjąć krok po kroku?

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne przepisy działają w praktyce, ale ostateczna ocena zawsze zależy od treści aktu i dowodów.

FAQ

Czy sam zapis o pomocy w akcie darowizny wystarczy, by komornik zmusił dziecko do opieki?

Nie. Tak ogólny zapis zwykle nie pozwala na prostą egzekucję osobistej opieki. Łatwiej dochodzić konkretnych świadczeń pieniężnych albo zwrotu kosztów opieki.

Czy matka może żądać od syna pieniędzy zamiast osobistej opieki?

Tak, jeżeli znajduje się w niedostatku, może dochodzić alimentów na podstawie art. 128, art. 133 § 2 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak kontaktu z matką to już rażąca niewdzięczność?

Nie zawsze. Sąd ocenia całokształt zachowania. Znaczenie mają stan zdrowia matki, skala potrzeb, uporczywość odmowy pomocy i inne okoliczności sprawy.

Ile czasu jest na odwołanie darowizny?

Co do zasady rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego, zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego.

Czy brat może sprzedać swoją część gospodarstwa?

Jeżeli jest właścicielem lub współwłaścicielem i nie ma skutecznych ograniczeń rzeczowych, co do zasady tak. Sama darowizna bez służebności lub dożywocia zwykle tego nie blokuje.

Źródła

• art. 140, art. 296, art. 301, art. 898 § 1, art. 899 § 3, art. 900, art. 908 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 128, art. 133 § 2, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego