Wkład mieszkaniowy od rodziców a zachowek dla rodzeństwa

Czy wkład mieszkaniowy od rodziców wchodzi do podstawy zachowku?

Tak – co do zasady darowizna wkładu mieszkaniowego, podobnie jak darowizna pieniędzy przeznaczonych na mieszkanie, może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku. Wynika to z art. 993 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne, z wyjątkami wskazanymi w ustawie.

Najpierw trzeba jednak ustalić, kto był darczyńcą. To bardzo ważne przy sprawach po obojgu rodzicach. Jeżeli wkład mieszkaniowy został darowany tylko przez ojca, to darowizna ta jest doliczana wyłącznie do spadku po ojcu. Jeżeli darowizna pochodziła wspólnie od obojga rodziców, zwykle analizuje się udział każdego z nich osobno – co w praktyce najczęściej oznacza doliczenie połowy do spadku po matce i połowy do spadku po ojcu, o ile stan faktyczny nie wskazuje inaczej.

Nie można więc automatycznie przyjąć, że całe 60 000 zł obciąża oba spadki jednocześnie. To zależy od treści umowy, dokumentów spółdzielni, przelewów, oświadczeń rodziców i tego, z czyjego majątku środki faktycznie pochodziły.

Kiedy rodzeństwo może żądać zapłaty od obdarowanego?

Podstawą roszczenia przeciwko obdarowanemu jest art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

W praktyce oznacza to, że jeśli po zmarłym ojcu nie było majątku albo majątek był zbyt mały, brat i siostra mogą skierować roszczenie bezpośrednio przeciwko rodzeństwu, które otrzymało wcześniejszą darowiznę. Odpowiedzialność obdarowanego jest jednak ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny – art. 1000 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego.

Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, stosuje się art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego. Wtedy odpowiada on wobec innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. To w takich sprawach przepis szczególnie istotny, bo obdarowane dziecko nie odpowiada bez ograniczeń.

Zobacz również:

• zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne
• darowizna użytkowania wieczystego a zachowek

Jak ustala się wartość darowizny sprzed wielu lat?

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Ten przepis ma podstawowe znaczenie przy darowiźnie sprzed kilkunastu lub kilkudziesięciu lat.

W przypadku wkładu mieszkaniowego albo darowizny pieniężnej nie zawsze wystarczy proste przyjęcie nominalnej kwoty 60 000 zł. W orzecznictwie dopuszcza się ustalanie realnej wartości takiej darowizny z uwzględnieniem ekonomicznej siły pieniądza, jeżeli sama kwota nominalna nie oddaje rzeczywistego przysporzenia. Przy sprawach o zachowek sądy często biorą pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy, czas darowizny, cel przekazania środków oraz porównywalną wartość nabywczą pieniędzy.

Nie oznacza to jednak automatycznej „ustawowej waloryzacji” według jednego wskaźnika. Kodeks cywilny nie narzuca jednego miernika. Dlatego w praktyce spotyka się różne metody: odniesienie do wartości lokalu, do przeciętnego wynagrodzenia albo do innych obiektywnych danych ekonomicznych. Ostateczna ocena należy do sądu na tle materiału dowodowego.

Czy przy darowiźnie pieniężnej sąd zawsze stosuje waloryzację?

Nie. Należy odróżnić dwie kwestie:

• ustalenie wartości darowizny według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego,
• waloryzację świadczenia pieniężnego z art. 358¹ § 3 Kodeksu cywilnego.

Art. 358¹ § 1 Kodeksu cywilnego wyraża zasadę nominalizmu, czyli co do zasady zobowiązanie pieniężne wykonuje się przez zapłatę sumy nominalnej. Natomiast art. 358¹ § 3 Kodeksu cywilnego pozwala sądowi – w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania – zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego po rozważeniu interesów stron i zgodnie z zasadami współżycia społecznego.

W sprawach o zachowek sąd nie musi mechanicznie przeliczać dawnej kwoty według średniej płacy czy inflacji. Może jednak dojść do wniosku, że nominalna wartość dawnej darowizny nie oddaje jej rzeczywistego znaczenia ekonomicznego. Dlatego przy wyliczeniach praktycznych trzeba zwykle przygotować co najmniej dwa warianty: ostrożny – od wartości nominalnej, oraz wariant oparty na aktualnej wartości ekonomicznej darowizny.

Jak obliczyć zachowek w opisanej sytuacji?

Przyjmijmy wariant najczęściej spotykany w podobnym stanie faktycznym:

• spadkodawcą, po którym dochodzony jest zachowek, jest ojciec,
• pozostawił troje dzieci i nie było testamentu,
• każde dziecko dziedziczyłoby po 1/3 spadku na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego,
• każde z dzieci jest pełnoletnie i nie jest trwale niezdolne do pracy, więc zachowek wynosi połowę udziału spadkowego – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego,
• po ojcu nie ma majątku, ale była wcześniejsza darowizna doliczana do spadku.

W takim wariancie zachowek każdego z dwojga rodzeństwa wynosi:

1/2 × 1/3 = 1/6 substratu zachowku.

Przykładowe wyliczenie – dwa warianty

Takie wyliczenie pokazuje skalę różnicy, ale nie przesądza jeszcze wyniku procesu. Sąd najpierw musi ustalić, czy przyjąć samą kwotę nominalną, czy wartość odpowiadającą realnemu przysporzeniu z chwili orzekania.

Trzeba też pamiętać o art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli obdarowane dziecko samo jest uprawnione do zachowku, jego odpowiedzialność wobec rodzeństwa ogranicza się do nadwyżki ponad jego własny zachowek. W praktyce ta kwestia może obniżyć żądaną od niego kwotę.

Czy po matce można żądać zachowku od tej samej darowizny?

Tylko wtedy, gdy matka również była darczyńcą albo darowizna pochodziła z majątku wspólnego rodziców i można to wykazać. Sama okoliczność, że rodzice byli małżeństwem, nie wystarcza jeszcze do automatycznego przyjęcia, że każde z nich darowało połowę wartości.

Jeżeli matka zmarła w 1994 r., dodatkowo trzeba zbadać nie tylko źródło darowizny, ale też przedawnienie roszczenia. W aktualnym stanie prawnym roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a gdy dziedziczenie następuje na podstawie ustawy – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Przy śmierci w 1994 r. roszczenia po matce co do zasady byłyby już przedawnione. Tak samo przy śmierci ojca w 2017 r. roszczenie o zachowek przy dziedziczeniu ustawowym co do zasady przedawniło się po 5 latach od jego śmierci, chyba że bieg przedawnienia został skutecznie przerwany, na przykład przez wniesienie pozwu, zawezwanie do próby ugodowej albo inną czynność przewidzianą w art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego. To obecnie jedna z najważniejszych kwestii procesowych w podobnych sprawach.

Zobacz również:

• zrzeczenie się zachowku – forma i skutki
• zapis testamentowy a zachowek

Jakie zarzuty może podnieść obdarowany?

Osoba pozwana o zachowek w podobnej sprawie najczęściej podnosi:

• zarzut przedawnienia – art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• zarzut, że darowizna pochodziła tylko od jednego z rodziców, a nie od obojga,
• zarzut błędnego ustalenia wartości darowizny,
• zarzut, że jako osoba sama uprawniona do zachowku odpowiada tylko w granicach nadwyżki ponad własny zachowek – art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego,
• zarzut zaliczenia innych korzyści otrzymanych przez uprawnionych, jeżeli miały znaczenie dla rozliczeń rodzinnych.

W niektórych sprawach pojawia się też argument nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 Kodeksu cywilnego, ale sądy stosują go ostrożnie i wyjątkowo. Sam konflikt rodzinny zwykle nie wystarcza.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawie o zachowek od wkładu mieszkaniowego szczególnie przydają się:

• umowa darowizny albo inny dokument potwierdzający przekazanie środków,
• dokumenty ze spółdzielni mieszkaniowej dotyczące wkładu i prawa do lokalu,
• potwierdzenia przelewów, wpłat lub książeczek mieszkaniowych,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• dokumenty potwierdzające datę śmierci spadkodawcy,
• dowody dotyczące wartości ekonomicznej darowizny na dzień ustalania zachowku,
• pisma przerywające bieg przedawnienia, jeżeli były składane.

FAQ

Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku, jeśli ojciec nie zostawił żadnego majątku?

Tak, jeżeli wcześniej dokonał darowizny doliczanej do spadku. Wtedy roszczenie może być skierowane bezpośrednio do obdarowanego na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek liczy się zawsze od kwoty nominalnej darowizny?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość darowizny ustala się według cen z chwili obliczania zachowku. Przy dawnych darowiznach pieniężnych sąd może badać ich realną wartość ekonomiczną.

Jaki jest termin przedawnienia zachowku?

Co do zasady 5 lat. Przy dziedziczeniu ustawowym termin biegnie od otwarcia spadku, a przy testamencie od jego ogłoszenia – art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można żądać zachowku po obojgu rodzicach od tej samej darowizny?

Tak, ale tylko wtedy, gdy można wykazać, że każde z rodziców było darczyńcą w odpowiednim zakresie. To zawsze zależy od dokumentów i konkretnego stanu faktycznego.

Ile wynosi zachowek dziecka po rodzicu?

Zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 tego udziału – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 5, art. 123 § 1, art. 358¹ § 1 i § 3, art. 931 § 1, art. 991 § 1, art. 993, art. 995 § 1, art. 1000 § 1 i § 2, art. 1007 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07
• uchwała Sądu Najwyższego z 1 sierpnia 1986 r., III CZP 34/86