Darowizna użytkowania wieczystego a zachowek

Darowizna domu i użytkowania wieczystego a zachowek

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli więc babcia pozostawiła dzieci, to jej córki mogą należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku, o ile nie zachodzi szczególna przyczyna wyłączająca ich uprawnienie, np. skuteczne wydziedziczenie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, uznanie za niegodne dziedziczenia z art. 928 Kodeksu cywilnego albo zrzeczenie się dziedziczenia w trybie art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Sama okoliczność, że jedno dziecko otrzymało od rodzica darowiznę nieruchomości albo prawa użytkowania wieczystego, nie odbiera pozostałym dzieciom prawa do zachowku. Przeciwnie, art. 993 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wskazanymi w art. 994 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji przedmiotem darowizny nie był grunt jako własność, lecz dom oraz prawo użytkowania wieczystego gruntu. Prawo użytkowania wieczystego jest zbywalnym prawem majątkowym, a więc jego darowizna może zwiększać substrat zachowku. Do rozliczenia nie przyjmuje się jednak automatycznie dzisiejszej pełnej własności gruntu, jeżeli została ona nabyta później przez obdarowanego od gminy za jego środki.

Czy grunt wykupiony później wchodzi do spadku?

Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego istniejące w chwili jego śmierci, co wynika z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli babcia przed śmiercią darowała dom i prawo użytkowania wieczystego, a następnie obdarowany wykupił grunt od gminy na własność, to własność gruntu nabyta przez obdarowanego nie jest składnikiem spadku po babci.

Nie oznacza to jednak, że wcześniejsza darowizna jest pomijana. Przy obliczaniu zachowku bada się wartość tego, co babcia rzeczywiście darowała, czyli domu i prawa użytkowania wieczystego. Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce rzeczoznawca powinien więc wycenić stan prawny i faktyczny z dnia darowizny, a nie obecny stan po wykupieniu gruntu i po ewentualnych remontach.

Jeżeli po darowiźnie obdarowany poniósł nakłady, np. wykupił grunt od gminy, przeprowadził remont, rozbudował dom albo znacząco podniósł standard nieruchomości, te późniejsze nakłady co do zasady nie powinny zwiększać wartości darowizny przyjmowanej do zachowku. Istotne jest odtworzenie wartości darowanego prawa w takim stanie, w jakim zostało przekazane.

Jak oblicza się zachowek po doliczeniu darowizny?

Obliczenie zachowku wymaga kilku etapów. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa spadkowe pomniejszone o długi spadkowe. Następnie, na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego, dolicza się określone darowizny i zapisy windykacyjne. Tak powstaje substrat zachowku.

Jeżeli babcia pozostawiła troje dzieci i nie było małżonka, udział spadkowy każdego dziecka przy dziedziczeniu ustawowym wynosiłby po 1/3, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest małoletni, zachowek wynosi 2/3 wartości tego udziału, co wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykładowo, jeżeli substrat zachowku wyniósłby 600 000 zł, a każde z trojga dzieci miałoby ustawowy udział 1/3, udział stanowiący podstawę zachowku dla jednego dziecka wynosiłby 200 000 zł. Przy zwykłym zachowku na poziomie 1/2 roszczenie wynosiłoby 100 000 zł, ale trzeba jeszcze uwzględnić darowizny otrzymane przez danego uprawnionego oraz ograniczenia odpowiedzialności osoby pozwanej.

Czy wcześniejsze spłaty dla sióstr zmniejszają zachowek?

Jeżeli siostry ojca otrzymały od babci kwoty pieniężne jako darowizny, to mogą one zostać zaliczone na należny im zachowek. Wynika to z art. 996 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym darowiznę uczynioną przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.

Kluczowe znaczenie mają dowody. Odręczne pokwitowania mogą być bardzo przydatne, ale powinno z nich wynikać, kto komu przekazał pieniądze, kiedy, w jakiej kwocie i z jakiego tytułu. Jeżeli dokument zawiera tylko potwierdzenie odbioru pieniędzy, sąd może badać, czy była to darowizna, zwrot kosztów, pożyczka, wynagrodzenie za opiekę czy inny rodzaj świadczenia.

Odrębnie należy traktować wynagrodzenie wypłacane za opiekę nad babcią. Jeżeli córki otrzymywały pieniądze za realnie świadczoną pomoc, nie musi to być darowizna od babci ani automatyczne zaliczenie na zachowek. Może jednak mieć znaczenie dowodowe przy ocenie całokształtu relacji rodzinnych, kosztów opieki i ewentualnego zarzutu nadużycia prawa.

Odpowiedzialność obdarowanego za zachowek

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, osoby obowiązanej z tytułu zapisu windykacyjnego albo osoby, która otrzymała od spadkodawcy doliczaną darowiznę, zastosowanie może mieć art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność obdarowanego w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność jest ograniczona. Zgodnie z art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego ponosi on odpowiedzialność wobec innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. W opisanej sprawie może to mieć znaczenie, jeżeli ojciec jako dziecko babci również byłby uprawniony do zachowku, a jednocześnie jest osobą obdarowaną.

Od 2023 r. osoba zobowiązana do zapłaty zachowku ma dodatkowe instrumenty ochronne. Art. 997¹ § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych sytuacjach także jego obniżenia. Sąd powinien brać pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego. Zgodnie z art. 997¹ § 2 Kodeksu cywilnego raty co do zasady nie powinny przekraczać 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych przypadkach termin może zostać wydłużony do 10 lat.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Termin przedawnienia roszczeń o zachowek określa art. 1007 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli babcia zmarła niedawno, roszczenia jej córek najpewniej nie są jeszcze przedawnione. Jeżeli jednak od śmierci upłynęło ponad 5 lat, trzeba dokładnie zbadać daty i podstawę żądania. Zarzut przedawnienia powinien zostać podniesiony wyraźnie, najlepiej w piśmie procesowym, ponieważ zgodnie z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego po upływie terminu przedawnienia osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia.

Czy można bronić się przed zbyt wysokim zachowkiem?

Obrona przed żądaniem zachowku powinna opierać się przede wszystkim na prawidłowym wyliczeniu substratu zachowku, wykazaniu wartości darowizn otrzymanych przez uprawnionych oraz ograniczeń odpowiedzialności obdarowanego. W praktyce najważniejsze będą: wycena prawa użytkowania wieczystego według stanu z daty darowizny, dowody późniejszych nakładów ojca i dokumenty potwierdzające spłaty dla sióstr.

W szczególnych przypadkach można powoływać się także na art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli zarzut nadużycia prawa podmiotowego. Sąd Najwyższy dopuszcza stosowanie art. 5 Kodeksu cywilnego w sprawach o zachowek, ale jest to instrument wyjątkowy. Sam fakt, że zobowiązany jest chory albo że opiekował się spadkodawcą, zwykle nie wystarczy do całkowitego oddalenia powództwa. Może natomiast uzasadniać obniżenie roszczenia, rozłożenie go na raty albo poszukiwanie ugody.

Warto również rozważyć ugodę. Ugoda może zostać zawarta poza sądem na podstawie art. 917 Kodeksu cywilnego albo w toku postępowania sądowego. Jeżeli dochodzi do zapłaty, w umowie i w tytule przelewu należy jasno wskazać, że kwota jest płacona tytułem zachowku albo tytułem ugody obejmującej roszczenia o zachowek po konkretnym spadkodawcy. Pozwala to ograniczyć ryzyko, że druga strona potraktuje wpłatę jako świadczenie niezwiązane z zachowkiem.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce może wyglądać rozliczenie darowizny prawa użytkowania wieczystego i wcześniejszych spłat rodzinnych.

FAQ

Czy siostry ojca mają prawo do zachowku, mimo że babcia darowała dom ojcu?

Tak, mogą mieć takie prawo, jeżeli jako dzieci babci dziedziczyłyby po niej z ustawy i nie zostały skutecznie pozbawione zachowku. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Darowizna dla jednego dziecka nie eliminuje roszczeń pozostałych dzieci, ale wpływa na sposób obliczenia zachowku.

Czy do zachowku wlicza się grunt wykupiony później od gminy?

Nie jako składnik spadku po babci, jeżeli grunt został nabyty później przez ojca od gminy. Do zachowku dolicza się natomiast wartość tego, co babcia darowała, czyli domu i prawa użytkowania wieczystego, zgodnie z art. 993 i art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jak wycenić darowiznę prawa użytkowania wieczystego?

Wartość ustala się według stanu z chwili dokonania darowizny i według cen z chwili ustalania zachowku. Wynika to z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że należy pominąć późniejsze remonty, ulepszenia i wykup gruntu, jeżeli zostały dokonane przez obdarowanego.

Czy pieniądze przekazane wcześniej siostrom zmniejszają zachowek?

Tak, jeżeli były darowiznami od spadkodawcy na rzecz osób uprawnionych do zachowku. Wtedy art. 996 Kodeksu cywilnego nakazuje zaliczyć je na należny zachowek. Trzeba jednak wykazać tytuł i wysokość tych świadczeń.

Czy opieka nad babcią zwalnia z zapłaty zachowku?

Nie automatycznie. Opieka nad spadkodawcą może mieć znaczenie przy ocenie zasad współżycia społecznego na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego albo przy rozłożeniu zachowku na raty na podstawie art. 997¹ Kodeksu cywilnego, ale sama w sobie zwykle nie usuwa roszczenia o zachowek.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek od obdarowanego?

Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu doliczanej darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 922, art. 928, art. 931, art. 991, art. 993, art. 994, art. 995, art. 996, art. 997¹, art. 1000, art. 1007, art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 117 i art. 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 917 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny