Niezgłoszenie się do odbycia czynnej służby wojskowej

Co zmieniło się od czasu dawnej zasadniczej służby wojskowej?

Opisany problem dotyczy sytuacji typowej dla okresu sprzed profesjonalizacji armii: poborowy odebrał kartę powołania do zasadniczej służby wojskowej, nie stawił się w jednostce i wyjechał z kraju. Taki stan faktyczny trzeba dziś oceniać inaczej niż w 2004 r., ponieważ zasadniczy pobór w dotychczasowym modelu został zakończony, a przepisy o obronności zostały później gruntownie zmienione.

Kluczowe znaczenie miała ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Jej art. 18 przewidywał przenoszenie do rezerwy osób, które podlegały wcześniejszym zasadom poboru. W praktyce obejmowało to także wiele osób, które miały wydane karty powołania, ale nie rozpoczęły służby.

Obecnie obowiązuje ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Nie oznacza ona powrotu do dawnego automatycznego poboru z lat 90. i początku lat 2000. Osoba, która w 2004 r. nie stawiła się do zasadniczej służby wojskowej, nie powinna być dziś wcielona do wojska wyłącznie na podstawie tamtej karty powołania. Może natomiast figurować w ewidencji wojskowej jako osoba z nieuregulowanymi historycznymi wpisami albo jako żołnierz rezerwy.

Czy grozi odpowiedzialność karna za niestawienie się do służby?

Tak, samo niestawienie się po powołaniu do czynnej służby wojskowej było i nadal jest czynem opisanym w art. 144 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność osoby, która będąc powołana do pełnienia czynnej służby wojskowej, nie zgłasza się do odbywania tej służby w określonym terminie i miejscu. Sankcja z art. 144 § 1 Kodeksu karnego to kara pozbawienia wolności do lat 3.

W wypadku mniejszej wagi art. 144 § 2 Kodeksu karnego pozwala na łagodniejszą kwalifikację i przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do roku. Jeżeli sprawa nie jest przedawniona, praktyczne znaczenie mogą mieć również instytucje procesowe, takie jak wniosek prokuratora o skazanie bez rozprawy na podstawie art. 335 § 1 albo § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, a w odpowiednich sprawach także warunkowe umorzenie postępowania na podstawie art. 66 § 1 Kodeksu karnego.

Ważny wyjątek wynika z art. 147 Kodeksu karnego. Jeżeli sprawca czynu z art. 144 Kodeksu karnego w chwili czynu był niezdolny do pełnienia służby wojskowej, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. W praktyce wymagałoby to jednak wykazania rzeczywistej niezdolności w czasie, gdy osoba miała stawić się do służby.

Przedawnienie czynu z 2004 r.

Jeżeli termin stawienia się do jednostki przypadł w 2004 r., najważniejsze pytanie brzmi: czy karalność czynu już się przedawniła. Dla przestępstwa z art. 144 § 1 Kodeksu karnego, zagrożonego karą do 3 lat pozbawienia wolności, zastosowanie ma art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem karalność występku ustaje po 5 latach, jeżeli czyn jest zagrożony karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat.

Trzeba jednak uwzględnić art. 102 Kodeksu karnego. Jeżeli w okresie podstawowego przedawnienia wszczęto postępowanie przeciwko osobie, karalność czynu z tej kategorii przedłuża się o kolejne 5 lat. W uproszczeniu: przy czynie z 2004 r. bez wszczęcia postępowania karalność mogła ustać po 5 latach, a przy wszczęciu postępowania przeciwko konkretnej osobie najczęściej po łącznie 10 latach.

Dlatego w sprawach z 2004 r., w których nie zapadł prawomocny wyrok, przedawnienie karalności zwykle powinno już nastąpić. Nie wolno jednak zakładać tego automatycznie, jeżeli nie wiadomo, czy nie było wyroku, zawieszenia postępowania, listu gończego, postanowienia o tymczasowym aresztowaniu albo innych czynności, które mogą wpływać na praktyczną sytuację danej osoby.

Czy można zostać zatrzymanym po powrocie do Polski?

Ryzyko zatrzymania zależy od tego, co działo się w sprawie po niestawieniu się do jednostki. Sam fakt, że czyn jest bardzo stary, nie gwarantuje, że wszystkie wpisy w systemach zostały prawidłowo zamknięte. Jeżeli wydano list gończy, postanowienie o zatrzymaniu albo zarządzenie doprowadzenia, przy przekraczaniu granicy lub podczas kontroli policyjnej może pojawić się problem praktyczny.

Dlatego przed podróżą do Polski warto sprawdzić sytuację przez pełnomocnika albo zaufaną osobę. W pierwszej kolejności można ustalić status w dawnym organie wojskowym, czyli obecnie we właściwym wojskowym centrum rekrutacji. Dawne WKU zostały zastąpione przez WCR, ale historyczna dokumentacja poborowa powinna być możliwa do odszukania.

Równolegle warto sprawdzić, czy prokuratura albo sąd nie prowadziły sprawy karnej. Jeżeli zapadł wyrok, sama ocena przedawnienia czynu nie wystarczy, ponieważ trzeba ustalić także, czy kara została wykonana, czy doszło do jej przedawnienia, czy widnieje wpis w Krajowym Rejestrze Karnym.

Co zrobić krok po kroku?

W praktyce najrozsądniejsze jest ustalenie faktów, a dopiero potem podejmowanie decyzji o przyjeździe do kraju albo kontakcie z organami. W sprawach sprzed wielu lat dokumenty bywają niepełne, a osoba zainteresowana często nie wie, czy postępowanie karne w ogóle zostało wszczęte.

1. Ustal właściwe WCR. Punktem wyjścia jest miejsce dawnej ewidencji wojskowej. Obecnie sprawy prowadzi wojskowe centrum rekrutacji właściwe według danych ewidencyjnych.
2. Sprawdź, czy karta powołania została uchylona. W wielu przypadkach po zmianach z 2009 r. następowało przeniesienie do rezerwy i uporządkowanie statusu z urzędu.
3. Ustal, czy była sprawa karna. Trzeba sprawdzić prokuraturę i sąd właściwe dla miejsca, w którym miało nastąpić stawiennictwo albo dla miejsca zamieszkania z okresu powołania.
4. Sprawdź KRK, jeżeli podejrzewasz wyrok. Informacja z Krajowego Rejestru Karnego może pokazać, czy figuruje prawomocne skazanie.
5. Jeżeli sprawa jest aktywna, nie działaj pochopnie. W zależności od etapu można złożyć wniosek o umorzenie z powodu przedawnienia, o uchylenie poszukiwań albo uzgodnić z prokuratorem tryb zakończenia sprawy.

Jeżeli osoba nadal przebywa za granicą, warto działać przez pełnomocnika. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której pierwszym kontaktem z organami jest zatrzymanie podczas kontroli.

Czego nie należy robić?

Nie należy zakładać, że skoro minęło wiele lat, żadne wpisy nie istnieją. Zdarza się, że postępowanie zostało formalnie zakończone, ale informacja o poszukiwaniach nie została prawidłowo odnotowana w każdym systemie. Z drugiej strony nie należy też automatycznie przyjmować, że powrót do Polski skończy się zatrzymaniem. W sprawach z 2004 r. bardzo często decydujące znaczenie ma przedawnienie.

Nie warto także zgłaszać się bez przygotowania do przypadkowej jednostki wojskowej albo na policję, jeżeli nie ustalono wcześniej, czy nie ma aktywnego postanowienia o zatrzymaniu. Lepszym rozwiązaniem jest formalne zapytanie, wniosek pełnomocnika albo kontakt z konkretną prokuraturą po ustaleniu sygnatury sprawy.

FAQ

Czy po karcie powołania z 2004 r. mogę zostać dziś wcielony do wojska?

Co do zasady nie. Dawna karta powołania do zasadniczej służby wojskowej nie powinna dziś stanowić podstawy automatycznego wcielenia. Trzeba jednak sprawdzić status w WCR, bo mogą istnieć historyczne wpisy w ewidencji.

Czy niestawienie się do służby wojskowej było przestępstwem?

Tak. Art. 144 § 1 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za niestawienie się do odbywania czynnej służby wojskowej w określonym terminie i miejscu. W wypadku mniejszej wagi zastosowanie może mieć art. 144 § 2 Kodeksu karnego.

Czy sprawa z 2004 r. jest już przedawniona?

Jeżeli nie zapadł prawomocny wyrok, w większości spraw z 2004 r. karalność powinna być już przedawniona. Wynika to z art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego oraz art. 102 Kodeksu karnego, który może wydłużyć termin, jeżeli wszczęto postępowanie przeciwko osobie.

Czy przedawnienie automatycznie usuwa list gończy?

Nie zawsze w praktyce. Jeżeli list gończy albo zarządzenie zatrzymania nadal widnieje w systemie, konieczne może być formalne postanowienie organu prowadzącego sprawę o umorzeniu postępowania i uchyleniu poszukiwań.

Czy warto samemu zgłosić się do WCR?

Jeżeli nie ma ryzyka zatrzymania, kontakt z WCR może uporządkować status wojskowy. Jeżeli jednak nie wiadomo, czy istnieje sprawa karna albo poszukiwania, bezpieczniej najpierw działać przez pełnomocnika.

Źródła

• Art. 144 § 1–3, art. 147, art. 101 § 1 pkt 4, art. 102, art. 103 oraz art. 66 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 335 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 18 ustawy z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw.
• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny.